Rossi

Rossi is een van de eerste grote ondernemingen die de vervaardiging van bruyèrepijpen in Italië naar industriële schaal tilde. Het bedrijf, in 1886 opgericht door Ferdinando Rossi, een van de vooraanstaande tabaksgroothandelaren van Noord-Italië, groeide uit in Barasso in de provincie Varese en bereikte tussen de twee wereldoorlogen een omvang die haar tot 's werelds grootste pijpenfabriek maakte.

Van Groothandel naar Fabriek

Rossi's werk bestond aanvankelijk niet uit het maken maar uit het verkopen van pijpen; hij kende de werkplaatsen waarvan hij zijn waar betrok goed. In die jaren werd het grootste deel van de Italiaanse pijpen in gezinswoningen, meestal van buksboom of olijfhout, één voor één met de hand gevormd. Toen Rossi zag hoe in de Franse stad Saint-Claude bruyèrewortel (briar) in serie op de werkbank werd bewerkt, besloot hij dezelfde opzet in zijn eigen land op te zetten. De details van de werkbanken waren echter kennis die de ateliers van Saint-Claude jaloers bewaakten; de machines konden niet in één keer worden aangeschaft, maar werden stuk voor stuk van verschillende plaatsen bijeengebracht en aangepast totdat ze bruikbaar waren.

De oprichting wordt gedateerd op 1886. De bronnen lopen uiteen over de vraag of het bedrijf rechtstreeks in Barasso begon of eerst bij een handelshuis in Milaan; vast staat dat de productie zich rond de eeuwwisseling in Barasso had gevestigd en het personeelsbestand tot 120 man was gegroeid. Deze opmars zette ook de oprichting van nieuwe werkplaatsen in de omgeving in gang: oprichters als Gerolamo Ceresa (1897), Fratelli Lana (1900), Stefano Santambrogio (1910) en de gebroeders Rovera (1911) hadden eerder bij Rossi gewerkt of in onderaanneming voor het bedrijf gewerkt. Zo werd de streek rond Varese het centrum van de Italiaanse pijpenindustrie.

Het Hoogtepunt van de Fabriek

De familie die het bedrijf in de volgende generatie overnam, leidde het onder de naam Fratelli Rossi Barasso; de op pijpen vaak voorkomende afkorting "FRB" bestaat uit de beginletters van deze naam. De glorietijd viel tussen de twee wereldoorlogen: in 1936, toen het bedrijf zijn vijftigjarig bestaan vierde, werkten er meer dan achthonderd mensen in de fabriek en werden er dagelijks meer dan 50.000 pijpen geproduceerd. Men neemt aan dat geen enkele andere producent in de pijpenindustrie deze schaal ooit heeft bereikt. Het complex was vrijwel zelfvoorzienend: houtopslagplaatsen, een eigen elektriciteitscentrale, afdelingen voor eboniet (verharde rubber) en hoornen mondstukken, en een werkplaats voor metalen onderdelen bevonden zich allemaal binnen dezelfde omheining. Naast de binnenlandse markt was de Verenigde Staten de grootste afnemer.

Neergang en Sluiting

Na de Tweede Wereldoorlog sloeg het beeld om. Rossi's kracht kwam voort uit de hoogvolumeproductie voor het onderste prijssegment van de internationale markt; met de opkomst van de sigaret kromp die vraag snel. De opkomst van de Deense school en het feit dat Italiaanse merken die na de oorlog werden opgericht, zoals Castello en Savinelli, de markt behendiger lazen, verzwaarden de concurrentie. De catalogus werd uitgebreid tot meer dan achthonderd vormen, talrijke series en met de hand afgewerkte semi-vrije vormen, maar de ontwikkeling keerde niet. In de naoorlogse periode daalde de dagelijkse productie tot 10.000 pijpen en het personeelsbestand tot 200 man; tegen 1984 waren er nog maar een dertigtal werknemers over. De fabriek staakte de productie in 1984-1985 en de officiële liquidatie van het bedrijf werd in 1991 voltooid.

Stempels en het Voortbestaan van het Merk

Stempels vormen de belangrijkste aanwijzing bij het dateren van Rossi-pijpen. Op de vroegste exemplaren ontbreekt de merknaam vaak helemaal; in plaats daarvan staan er algemene aanduidingen als "REAL BRIAR", "VERA RADICA" of "BRUYERE GARANTIE". Na de jaren 1920 werd, samen met het stempel "FRB" of "MFRB" in een ovaal, ook de aanduiding "OLD BRIAR" gebruikt, en op het mondstuk verscheen de letter "R" in een cirkel. Vanaf het midden van de jaren 1930 zien we een handgeschreven stempel "Rossi" met daaronder de modelnaam; op de duurdere series werd "ROSSI" duidelijk op het mondstuk geschreven, terwijl bij de goedkopere series de "R" in een cirkel behouden bleef. Van de jaren 1970 tot de sluiting raakte de vorm "ROSSI" in een ovaal wijdverbreid, en in de laatste jaren werd ook een handgeschreven handtekening "Nino Rossi" toegevoegd. De machines, documenten en pijpen die Alberto Paronelli, die jarenlang de verkoop van Rossi-pijpen verzorgde, verzamelde, vormen een belangrijk deel van het eerste pijpenmuseum van Italië, opgericht in het naburige Gavirate. De merknaam ging later over naar Savinelli en wordt sindsdien opnieuw geproduceerd onder de naam "Rossi by Savinelli".