Saint-Claude

Saint-Claude is een stad in Oost-Frankrijk, in het departement Jura, in de regio Bourgogne-Franche-Comté, die vanaf het midden van de 19e eeuw tot het midden van de 20e eeuw gold als de wereldhoofdstad van de handgemaakte houten pijp. Hoewel het in de pijpenliteratuur soms als een merknaam wordt genoemd, is Saint-Claude eigenlijk een plaatsnaam: het stempel van de stad is het spoor van niet één bedrijf, maar van een industrie die door tientallen onderling verbonden werkplaatsen gezamenlijk werd geproduceerd.

Van bedevaartsroute naar draaierij

De naam van de stad gaat volgens de overlevering terug op de in de 7e eeuw levende abt Claudius; het bedevaartsverkeer rond zijn graf veranderde na verloop van tijd ook de naam van de nederzetting, die eerst Saint-Oyand werd genoemd. Werkplaatsen die kruisen, beeldjes en rozenkransen maakten om aan pelgrims te verkopen, veranderden de regio in de loop der eeuwen in een centrum van houtdraaierij. Vanaf de 18e eeuw werden snuifdozen, buxuspijpen en mondstukken van been, hoorn en barnsteen geproduceerd en verkocht aan Zwitserland, Duitsland en Oostenrijk. Deze traditie was belangrijk: de stad had het meesterbestand en de werkbankstructuur al klaar om een nieuw materiaal te bewerken, nog vóórdat de pijpenindustrie ontstond.

Bedrijven in de stad maakten al pijpen vóór briar: het is opgetekend dat Jeantet in 1807 met lokaal hout en hoorn Duitse porseleinen pijpen, houten pijpen in Ulm-vorm en zeeschuimexemplaren produceerde. Volgens lokale gegevens waren er in 1841 al drie pijpenbedrijven in de stad die ongeveer twintig arbeiders in dienst hadden. Voor de toepassing van funda kökü (briar) op de pijp wordt over het algemeen 1854 of 1856 genoemd; wie de eerste pijp maakte, is omstreden. De transformatie die het nieuwe materiaal teweegbracht, wordt uitgebreid behandeld in het artikel De briar-revolutie en Saint-Claude.

Omvang en organisatie van de industrie

De groei was snel. Volgens lokale gegevens werkten er in 1892 ongeveer tweeduizenddriehonderd pijpenarbeiders in zesenzestig werkplaatsen in en rond de stad; dit aantal bereikte vierduizend aan het begin van de eeuw en zesduizend halverwege de jaren 1920. De waterkracht van de rivier de Bienne en haar zijrivieren, die riemaangedreven werkbanken lieten draaien, tilde de werkplaatsproductie naar fabrieksschaal. Vandaag nog bekende namen als Butz-Choquin, Ropp, Genod en Chacom werden deels in deze periode opgericht, deels bereikten ze in deze jaren hun huidige omvang.

Naarmate de productieomvang groeide, bouwde de industrie ook haar eigen instituties op. Een eerste concept voor een gezamenlijke werkgeversorganisatie werd eind 1900 opgesteld onder de naam "Union des fabricants de pipes de Saint-Claude", maar de structuur kreeg pas haar definitieve vorm na de harde stakingen van 1906, in 1907, onder de naam Chambre syndicale; de naam werd vóór 1925 uitgebreid zodat ook de omliggende plaatsen erbij werden betrokken. Het werk van de organisatie richtte zich zowel naar binnen als naar buiten: enerzijds onderhandelen met de vakbond "Le Travail" en de overheid, anderzijds relaties met buitenlandse markten die als klant en leverancier optraden. Na de Tweede Wereldoorlog gingen deze taken over naar afzonderlijke organisaties gewijd aan aanvoer, export en promotie; de activiteiten van de organisatie werden in 1966 opgeschort en volgens de overlevering in 2007 volledig ontbonden, waarbij het vermogen werd overgedragen aan de Confrérie.

Confrérie Des Maîtres-Pipiers en vandaag

1966, het jaar waarin de Chambre syndicale tot rust kwam, is tegelijk het oprichtingsjaar van de Confrérie des Maîtres-Pipiers. Deze vereniging van meesters beschouwt zichzelf als vertegenwoordiger van de Haut-Jura pijpenindustrie, en het initiatief van staatsman Edgar Faure was bepalend voor de oprichting; Faure wordt ook herinnerd als de eerste persoon die de titel "Eerste Piproker van het Jaar" ontving. De vereniging komt tweemaal per jaar bijeen in de vergaderzaal van het Pijp- en Diamantmuseum van Saint-Claude; tijdens een van de bijeenkomsten wordt aan de gekozen persoon een pijp met een gegraveerd portret geschonken. De ledenlijst, die meer dan duizend leden telt en bekende namen uit film, muziek en politiek bevat, toont aan dat de stad de pijp niet alleen als industrie maar ook als cultureel fenomeen omarmt.

In de tweede helft van de twintigste eeuw daalde het aantal werkplaatsen in Saint-Claude sterk door de teruggang van het pijpgebruik. Vandaag beperkt de productie zich tot enkele bedrijven die de traditie voortzetten; het museum van de stad, dat de pijp- en diamantambachten van de regio samen vertelt, verenigt de twee historische bezigheden onder één dak.