Satou (Smio Satou)

Satou is de naam die de in Tokyo werkzame Japanse meester Smio Satou (in Japanse volgorde Satou Smio) op zijn pijpen zette. Wat de meester een aparte plaats geeft, is dat hij de uit Europa afkomstige briar-pijpenmakerij combineerde met de eeuwenoude Japanse urushi-lakkunst, op dezelfde werkbank. Hij voerde zijn hele productie eigenhandig uit in het eenkamerige atelier op de bovenverdieping van zijn huis. Satou overleed op 16 juli 2023, op negenenzeventigjarige leeftijd.

Het ambacht, overgeerfd van vader

Het ambacht kwam via zijn vader in de familie. Vader Satou was in de jaren 1940 een van de eerste ambachtslieden in Japan die pijpen van funda-wortel (briar) in Europese stijl maakte. Tot dan toe dacht men in het land bij een pijp aan de kiseru, met een dunne metalen kop en een bamboe steel; men rookte westerse pijpen, maar produceerde ze niet in eigen land. Volgens het verhaal van Smio Satou repareerde zijn vader in de naoorlogse bezettingsjaren ook de pijpen van generaal Douglas MacArthur. In de daaropvolgende jaren leverde hij als onderaannemer productie- en reparatiewerk aan Tsuge; ook de eerste halte van de zoon was hetzelfde bedrijf.

De Tsuge-jaren en Denemarken

Smio Satou werkte ongeveer vijfentwintig jaar bij Tsuge; het zwaartepunt van deze periode valt in de jaren 1970 en 1980. In de jaren 1970 werd hij samen met zijn collega Kazuhiro Fukuda twee keer naar Denemarken gestuurd en leerde hij ter plekke de klassieke Deense handgemaakte pijpopvatting. Naar verluidt behoorden tot de werkbanken waar het tweetal stond ook die van Sixten Ivarsson en Jørgen Larsen. Fukuda werd later de naam die de aan handwerk gewijde Ikebana-serie van Tsuge voortzette.

Afwerking met urushi

Hij begon eind jaren 1990 onder zijn eigen naam pijpen te maken; in diezelfde periode legde hij ook zijn kenmerkende afwerkingsmethode vast. Het aanpassen van urushi-lak, die de Japanse meubelmakerij al eeuwenlang gebruikt, aan de pijp was een ongebruikelijke keuze binnen een ambacht dat gewend was aan carnaubawas: lak is veel duurzamer dan was en de glans hoeft na verloop van tijd niet te worden opgefrist. De prijs daarvoor is geduld. De kop wordt tien lagen lak aangebracht; elke laag wordt twee dagen laten rusten in een kast waarin de vochtigheid op 70-75 procent en de temperatuur op 25 graden Celsius wordt gehouden. Een enkele pijp neemt zo ongeveer een maand in beslag, en de jaarlijkse productie blijft tussen de dertig en vijftig. Bij sommige pijpen wordt op het mondstuk een tsuishu-inlegwerk toegepast, verkregen door in lagen aangebrachte rode lak uit te snijden.

Bamboe en mechaniek

Satou's bekendste vorm is een opstelling waarbij aan een kleine kop een lang en dun bamboesteel-verlengstuk is toegevoegd. Twee details maken deze fijnheid mogelijk: het inwendige kanaal van het bamboe wordt met nylon bekleed en aan de uiteinden wordt een metalen tenon aangebracht. Zo kan het schijnbaar breekbare onderdeel zowel lang zijn als belasting dragen. De tenon wordt niet aan het mondstuk gelijmd; hij wordt vergrendeld met een metalen pin die vanaf het oppervlak van het mondstuk naar beneden gaat. Bij pijpen zonder bamboe wordt gekozen voor een ring van buffelhoorn of een gouden en zilveren band. De meeste koppen hebben een glad oppervlak; gezandstraalde exemplaren van de meester zijn er weinig.