Sèvres

Sèvres is de Franse porseleinmanufactuur die onder koninklijke bescherming werd opgericht. Hoewel de naam meestal wordt geassocieerd met servies, vazen en beeldjes, bevat de achttiende-eeuwse productie van de manufactuur ook een kleine groep porseleinen pijpenkoppen. Het aantal van deze koppen is nooit groot geweest; vandaag wordt Sèvres in de pijpengeschiedenis minder beschouwd als een merk dan als een naam die de Franse tak van de porseleinen pijp-traditie vertegenwoordigt.

De geboorte van de koninklijke manufactuur

De kern van de manufactuur werd in 1740 opgericht in Vincennes, nabij Parijs, in een toren van een oud koninklijk kasteel. Na lange proefnemingen werd zachte pasta (soft-paste) porselein onder de knie gekregen en in 1745 werd een koninklijk privilege verleend; dit privilege omvatte het recht om porselein in Saksische, dat wil zeggen Meissen-stijl te beschilderen en te vergulden. Het in 1752 verleende monopolie voor veelkleurige stukken bevestigde deze positie. Het bedrijf verhuisde in 1756 naar Sèvres en werd in 1759 volledig opgekocht door Lodewijk XV. De langdurige steun van de maîtresse van de koning, Madame de Pompadour, wordt beschouwd als bepalend voor de opkomst van de manufactuur tot een trendsettende positie in Europa.

De overgang naar harde pasta (hard-paste) porselein kwam later. De ontdekking van kaolienafzettingen in 1768 nabij Saint-Yrieix-la-Perche, in de buurt van Limoges, baande de weg voor deze techniek, en de productie van harde pasta begon in 1770; naar verluidt had de manufactuur het geheim van de samenstelling al eerder, rond 1761, verworven. De twee pastasoorten werden een tijdlang naast elkaar gebruikt; de productie van zachte pasta werd in 1804 gestaakt.

Pijpenkoppen en het identificatieprobleem

De koppen zijn nevenproducten die ontstonden binnen de gebruikelijke arbeidsverdeling van de manufactuur. Bij Sèvres werd een stuk niet door één meester van begin tot eind afgewerkt; het voorbereiden van de pasta, het vormgeven, het beschilderen en het vergulden waren verdeeld over afzonderlijke specialismen. De pijp werd in dit systeem nooit een regelmatig onderdeel van het assortiment. Er bestaat slechts één schatting van de totale productie: naar het oordeel van een Parijse antieke-pijpenexpert overschreed het aantal gemaakte koppen tegen het einde van de eeuw geen driehonderd. Dit getal is niet door een onafhankelijke telling bevestigd.

Dat er weinig van zijn, maakt de stukken vandaag niet makkelijk herkenbaar. Integendeel, omdat de meeste vroege porseleinen koppen geen fabrieksstempel dragen, is het vaak onmogelijk een Franse kop te onderscheiden van zijn Duitse tijdgenoten. De enige overgebleven houvast is de vorm. In de studie van Peckus en Rapaport over porseleinen pijpen geldt de veelvlakkige kop "à pans" als het belangrijkste criterium voor toeschrijving aan Sèvres; hoe dit criterium zich verhoudt tot primaire bronnen is niet duidelijk. Resten verguldsel op metalen ringen en rococo-versiering zijn secundaire aanwijzingen die de datering ondersteunen.

Huidige positie

De manufactuur bestaat voort onder de naam Manufacture nationale de Sèvres. In 2010 fuseerde zij met het Nationaal Keramiekmuseum tot "Sèvres – Cité de la céramique", en sinds 2012 maakt zij deel uit van een grotere instelling waarin ook Limoges is opgenomen. In de huidige productie van de instelling komt geen pijp meer voor; Sèvres-koppen documenteren, samen met voorbeelden van meerschuim en kleipijp, uitsluitend als museum- en verzamelobject het korte maar opmerkelijke hoofdstuk van porselein in de pijpengeschiedenis.