Spanu (Tom Spanu)

Spanu is een Italiaanse pijpenwerkplaats, opgericht in 1979 door de Sardijnse meester Tommaso "Tom" Spanu en tegenwoordig voortgezet door zijn zoon. De handelsnaam van het bedrijf dat werd opgericht om de pijpen te verhandelen, is Novarte S.N.C. di Spanu Tommaso, al worden de producten algemeen aangeduid met de naam "Tom Spanu". Het werk waarmee het merk het meest bekendheid verwierf, zijn briar pijpen waarvan de kop is bekleed met kurkeikenschors.

Van Chiaramonti naar Varese

Spanu werd in 1944 geboren in Chiaramonti, in het noorden van Sardinië. De bronnen zijn het erover eens dat hij het eiland al jong verliet en begin jaren zestig naar Noord-Italië trok, naar Gavirate in de provincie Varese, waar destijds de pijpenwerkplaatsen zich concentreerden; het werk werd geregeld door een familielid. De jaren die hij hier doorbracht, brachten hem in de kring van Alberto Paronelli, een van de meest invloedrijke pijpenontwerpers en -handelaren van die tijd. Paronelli zorgde er niet alleen voor dat hij bij ervaren snijders werd opgeleid, maar liet hem ook zelf op het gebied van vorm en ontwerp werken.

Het gevolg was dat hij een rol kreeg in de vervaardiging van de hoogwaardige Clairmont-serie die Paronelli distribueerde. Naar verluidt is de merknaam de verfranste vorm van het geboortedorp van Spanu, en kon hij volgens de overlevering op een deel van deze pijpen ook zijn eigen naam stempelen. Tijdens de ruim vijftien jaar die hij in het noorden doorbracht, deelde hij zijn omgeving met namen als Giuseppe Ascorti en Luigi Radice, die later het merk Caminetto zouden oprichten. Dit is de generatie die in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw de doorbraak van de Italiaanse handgemaakte pijp realiseerde.

Terugkeer naar het eiland en de werkplaats

In 1979 keerde hij met steun van zijn broers terug naar Sardinië en richtte in Laerru zijn eigen werkplaats op; het bedrijf verhuisde in 1999 naar Sassari. De reden voor de terugkeer was de grondstof: door zijn hittebestendigheid en roodachtige kleur neemt de Sardijnse briar een aparte plaats in onder Italiaanse makers. Het is bekend dat hij tijdens zijn jaren in Laerru de wortel die hij gebruikte zelf oogstte en droogde, en dat hij het zagen en laten rijpen van de stronken in de werkplaats zelf uitvoerde. In zijn werkwijze overheersen handgereedschappen; de vorm wordt vaak niet vooraf getekend maar bepaald door de nerf van de stronk te volgen, waardoor geen twee pijpen aan elkaar gelijk zijn.

Kurkbekleding en andere houtsoorten

Het onderscheidende werk van de werkplaats is de in het Italiaans "sughero" genoemde kurkbekleding. De briar kop wordt bekleed met schors uit de uitgestrekte kurkeikenbossen (Quercus suber) van het eiland; de resulterende pijp is lichter dan een gewone briar kop en laat in de hand een ruwe textuur achter. De toepassing wordt tegelijk gezien als een verbondenheid met de diepgewortelde kurkambacht van Sardinië.

Spanu bleef niet beperkt tot briar. Hij werkte ook met andere houtsoorten zoals wilde olijf, kers, mirte, jeneverbes, eik, beuk en buksboom, en combineerde soms meerdere houtsoorten in één pijp. De zeldzaamste hiervan zijn de citroenhouten pijpen, die zich onderscheiden door hun kleur van wit tot lichtgeel; deze exemplaren dragen bovendien de stempel "LIMONE".

Daarna

Tom Spanu overleed op 26 augustus 2015 op 71-jarige leeftijd. Een deel van zijn werk wordt tentoongesteld in het Italiaanse pijpenmuseum in Gavirate, waar hij zijn leerjaren doorbracht. De werkplaats wordt in Sassari voortgezet door zijn zoon Massimiliano Spanu, die jarenlang naast zijn vader werkte.