Stanwell

Stanwell is een pijpenmerk dat in 1942 in Kopenhagen werd opgericht en bekendstaat om het op fabrieksschaal brengen van het Deense pijpenontwerp. Het merk liet zijn vormen tekenen door de meest gerespecteerde meesters van het land en bracht die naar serieproductie; het wordt beschouwd als de eerste fabriek die men associeert met de Deense school. Vandaag de dag bestaat het voort onder de vlag van Scandinavian Tobacco Group.

Oprichting en oorlogsjaren

De oprichter van het merk, Poul Nielsen, begon midden in de Tweede Wereldoorlog, in 1942, in Kopenhagen met de pijpenproductie. Nielsen leidde destijds een houtwarenbedrijf genaamd Kyringe, en ook de eerste pijpen kwamen onder die naam op de markt. Onder de oorlogsomstandigheden kon noch de Engelse pijp noch funda-wortel (briar), het basismateriaal van de pijpenmakerij, worden geïmporteerd; daarom werden de eerste Stanwell-pijpen van beukenhout gemaakt. Toen de oorlog voorbij was en briar weer verkrijgbaar werd, begon Nielsen zijn eigen grondstof te importeren en ging hij de concurrentie aan met de Engelse fabrikanten die de markt van die tijd domineerden. In 1948 kreeg het merk de naam "Stanwell", omdat die veel Engelser klonk dan "Nielsen"; om dezelfde reden werd een koets met paarden als merkembleem gekozen. Naar verluidt veranderde Nielsen in latere jaren zelfs zijn eigen achternaam in Stanwell.

De fabriek van het Deense ontwerp

Wat Stanwell onderscheidt van vergelijkbare merken, is wie de vormen tekende. Het merk bestelde ontwerpen bij Sixten Ivarsson, die geldt als de vader van de moderne Deense pijpenmakerij; deze samenwerking, die eind jaren veertig begon, wordt beschouwd als het beginpunt van het naar fabrieksschaal brengen van de Deense ontwerpschool die bekendstaat om haar vrije vormgeving (freehand). In de daaropvolgende decennia kwamen ook vormen van andere meesters in de catalogi terecht, zoals Anne Julie, Tom Eltang, Jess Chonowitsch en S. Bang, naast Ivarsson. Veel van deze vormen zijn genummerde klassiekers geworden die naar hun ontwerper worden genoemd en die vandaag de dag nog steeds worden geproduceerd.

Deze aanpak was ongebruikelijk voor een fabriekspijp: de vormcatalogus bestond niet uit anonieme mallen, maar uit gesigneerde ontwerpen. Men neemt aan dat de beginvormen in de eerste reguliere catalogus van het merk uit de hand van Ivarsson kwamen; degene die in de fabriek deze ontwerpen en de freehand-koppen sneed, was Ivarssons leerling Poul Hansen. Een nieuwe vorm werd eerst met de hand uitgesneden en vervolgens met behulp van een draaibank vermenigvuldigd; volgens de overlevering doorliep een Stanwell-pijp van de laatste schuurbeurt tot aan de vernislaag zo'n honderdtwintig handmatige bewerkingen. Het merk staat ook bekend om zijn themareeksen; de langgestelde reeks opgedragen aan de Deense sprookjesverteller Hans Christian Andersen is daarvan de bekendste.

De band van de fabriek met de Deense ateliers beperkte zich niet tot het ontwerp. Het zandstralen (sandblast)-werk van onafhankelijke Deense meesters werd voor een groot deel in de Stanwell-vestiging uitgevoerd; volgens de overlevering gebruikte de fabriek, met toestemming van de meesters, sommige vormen van deze pijpen ook als uitgangspunt voor haar eigen catalogusvormen.

Reeksen, submerken en stempels

Het assortiment van Stanwell besloeg een brede kwaliteitsladder. Boven op breed geproduceerde lijnen als De Luxe, Royal Briar en Royal Danish stonden exclusievere reeksen als Golden Contrast, Silver S en Hand Cut. In de Hand Cut-reeks, geproduceerd begin en midden jaren tachtig, werden de mondstukken van Cumberland-staaf gemaakt en stuk voor stuk in de eigen ateliers afgewerkt door meesters als Tom Eltang, Jess Chonowitsch en Peter Hedegaard; anders dan gebruikelijk bij het merk dragen deze pijpen geen vormnummerstempel. De productie van de Chess-reeks, genoemd naar schaakstukken, liep eerst onder toezicht van Johann Larsen en vervolgens van Poul Winsløw. De meeste van de tien vormen uit de Specialty-reeks zijn gesigneerd door Chonowitsch; de rhodesians met nummer 170 en 173 behoren tot het atelier van S. Bang. Het merk gebruikte daarnaast tal van andere secundaire namen, zoals Royal Guard, Danske Club, Majestic, Scandia en Danish Sovereign; van deze was Danish Sovereign uitsluitend bestemd voor de Noord-Amerikaanse markt.

Stempels zijn bepalend voor de datering. Het in 1948 geregistreerde nummer "969-48" werd jarenlang op de kop gestempeld. De stempels "Made in Denmark" en "Hand Made in Denmark", die de Deense productie aanduidden, werden tot 2009 gebruikt; op pijpen van na 2010 kwam daarvoor de vermelding "Danish Design" in de plaats. Ook het mondstukmateriaal geeft houvast: mondstukken van hard rubber (eboniet) waren tot begin jaren negentig de standaard, terwijl acrylen mondstukken eind jaren negentig gemeengoed werden. Het "S"-embleem onder de kroon onderscheidt met zijn kleuren wit, zilver en goud de verschillende lijnen. Pijpen die werden gemaakt voor de Deense, Scandinavische en Frederikshavn-kampioenschappen pijproken zijn respectievelijk gemerkt met de letters DM, NM en FM plus een jaarstempel.

Van Borup naar Italië

De fabriek verhuisde in 1969 naar het plaatsje Borup bij Kopenhagen, en het merk zette daar veertig jaar lang zijn productie voort. Door de krimpende pijpenmarkt liep de verkoop echter terug: van 126.000 verkochte pijpen per jaar in 1995 daalde dit tot 65.000 in 2008. De eigenaar van het merk, Scandinavian Tobacco Group, kondigde in het najaar van 2009 aan dat de fabriek in Borup zou sluiten. Sinds 2010 worden Stanwell-pijpen, op enkele beperkte oplages na, geproduceerd in de fabriek van Barontini in Italië; de ontwerpen zetten echter het Deense erfgoed voort.

Nalatenschap

De plaats van Stanwell in de pijpencultuur is de brug die het slaat tussen twee werelden: aan de ene kant de met de hand, stuk voor stuk gevormde meesterlijke Deense pijpen, aan de andere kant de serieproductie die met standaardmallen werkt. Doordat Stanwell het meesterontwerp met fabrieksdiscipline vermenigvuldigde, geldt het als een van de belangrijkste ontmoetingspunten tussen artisanale pijp en fabriekspijp. Hoewel de productie in Denemarken ten einde is gekomen, blijft de vormcatalogus van het merk voortleven als het meest toegankelijke document van de Deense school.