Svenska Rökpipfabriken

Svenska Rökpipfabriken is het in 1931 in Lerum, nabij Göteborg, opgerichte familiebedrijf dat geldt als de eerste briarpijpenfabriek van Zweden. De naam betekent "Zweedse Pijpenfabriek" en wordt op producten en in handelsregisters meestal met de afkorting SRF aangeduid. Gedurende de lange periode na de oprichting stond het ook bekend als de enige briarpijpenfabriek van het land. Omdat de rest van de Zweedse pijpenmakerij grotendeels berustte op kleine ateliers en eenmanssignaturen zoals Björn of Sweden, vertegenwoordigt SRF vrijwel de gehele seriematige productie van het land.

De familie Eliason en de schaal

De fabriek werd opgericht door vader en zoon Hjalmar en Gösta Eliason. Hjalmar had een lang verleden in de tabaksindustrie achter zich; volgens overlevering was hij directeur geweest van Ystads Nya Tobaksfabrik en Tobaksfabrik AB Göta. Gösta leerde na een opleiding in houtbewerking het vak van pijpenmaker door een jaar te werken in een fabriek in het Zwitserse dorp Kleinlützel. De taakverdeling stond van meet af aan vast: Gösta leidde de productie, terwijl Hjalmar tot zijn pensioen begin jaren veertig de relaties met groothandelaren en dealers onderhield.

De schaal groeide nooit. Het bedrijf startte met het oprichtersduo en twee medewerkers; in latere jaren schommelde het aantal medewerkers tussen vier en vijftien. Ook al droeg het de naam "fabriek", dit was een omvang die SRF eerder in de buurt bracht van een groot atelier dan van de Franse of Engelse seriefabrikanten.

Klanten en modellenlijn

SRF produceerde zowel onder eigen naam als in opdracht; het ontwerp van de eigen merkpijpen was van Gösta. Grote afnemers zoals Pibe Dan in Kopenhagen en Sanden, Broberg en Pipcenter in Göteborg hadden modellen die exclusief voor hen werden vervaardigd. Ook individuele pijpen op basis van tekeningen van afzonderlijke klanten behoorden tot de vaste opdrachten van het atelier; ook een reeks unieke modellen, ontworpen door de als industrieel vormgever bekende prins Sigvard Bernadotte, werd hier geproduceerd. In de latere periode werden met vijf medewerkers naar verluidt jaarlijks tussen de zevenduizendtweehonderd en achtduizendvierhonderd pijpen gemaakt, met een totale productie van rond het miljoen. In de gegevens worden Fix, Rex en Redo genoemd als merknamen die door SRF werden geproduceerd.

Materiaal, bewerking en afwerkingen

De fabriek betrok heidehout (briar) in de eerste jaren uit Algerije en Corsica, in latere jaren voornamelijk uit Spanje; de blokken kwamen in jutezakken per schip aan in de haven van Göteborg. Toen briar tijdens de Tweede Wereldoorlog moeilijk verkrijgbaar werd, werd overgeschakeld op perenhout; de beperking die vaak voorkomt bij ander hout dan briar kwam ook hier aan het licht: peer was niet zo hittebestendig als briar.

Het afwerken van een pijp verschilde per model, maar was opgedeeld in tweeëndertig afzonderlijke bewerkingsstappen: het proces begon op de draaibank, ging verder met frezen, en eindigde met een elf stappen tellend schuur- en polijstproces. De eerste draaibank die Gösta uit Zwitserland had meegebracht, werd met de hand aangedreven; latere exemplaren werden door lokale smeden gebouwd. Vóór verzending kregen de pijpen op een afzuigmachine hun "eerste rook": de ketelwand werd bestreken met een mengsel van suiker, tabaksas en tabak, waarna de pijp werd gevuld en op de machine gerookt.

De oppervlaktebehandeling werd gekozen op basis van de houtkwaliteit. Zuivere blokken werden alleen met was gepolijst; bij blokken met gebreken werd meer met kleur en textuur gewerkt, met bruin, bordeauxrood en zwart als gebruikte kleuren. De belangrijkste afwerkingen droegen de namen Hunter voor het met was gepolijste gladde oppervlak, Rex waarbij kleine holtes met plamuur werden gevuld, Shell dat met een draaiende stalen borstel werd geopend, en Rustic voor de met een speciaal staal met de hand getrokken rechte of golvende lijnen.

De reparatietak en de sluiting

Reparatie groeide na verloop van tijd uit tot een op zichzelf staande bedrijfstak: pijpen werden opgehaald bij de winkels in Lerum en Göteborg of per post ontvangen, op maandag geregistreerd, in de loop van de week bewerkt en op vrijdag aan de eigenaar terugbezorgd. Overgeleverd is dat het aantal reparaties in 1977 maandelijks rond de duizend lag. De fabriek publiceerde in 1946 ook een klein boekje over pijponderhoud, waarin werd aangeraden om niet achter elkaar te roken en de pijp tussen twee rooksessies te laten afkoelen.

De productie eindigde in 1979, toen Gösta Eliason en de medewerkers met pensioen gingen. Sommige bronnen zeggen dat het bedrijf dat jaar werd verkocht en dat de sluiting pas enkele jaren later daadwerkelijk plaatsvond. Een deel van de machines werd verkocht aan ambachtslieden, maar noch het merk noch de opgebouwde productiekennis werd aan een volgende generatie overgedragen.