Tanganyika Meerschaum Corporation

Tanganyika Meerschaum Corporation is het meest opmerkelijke industriële initiatief in de meerschuimpijpenmakerij buiten Eskişehir. Het uitgangspunt van het bedrijf was de aanwezigheid van een meerschuimafzetting vlak onder het oppervlak rond de Kilimanjaro; de pijpenliteratuur plaatst de oprichting in 1955 en situeert de oprichters in Nairobi. Tanganyika in de naam is de oude naam van het huidige Tanzania: het land werd in 1961 onafhankelijk en nam in 1964, na de vereniging met Zanzibar, de naam Tanzania aan. Toch bleef de oude naam lang in de handel gebruikt en werd hij zelfs halverwege de jaren 1970 nog vermeld in Britse catalogi.

Afrikaans meerschuim en de Sinya-mijn

De grondstof komt uit het Amboseli-bekken, dat zich uitstrekt aan de westelijke voet van de Kilimanjaro. De eenheid die in de geologische literatuur de Sinya-lagen wordt genoemd, bestaat uit carbonaatgesteenten en magnesiumrijke kleien die zijn afgezet in een semi-aride meerbekken; sepioliet, het minerale equivalent van meerschuim, ontstaat eveneens tussen deze kleien, in de holtes en aders van de lagen. De afzettingen strekken zich uit over beide kanten van de grens tussen Tanzania en Kenia. De Sinya-mijn, de belangrijkste en langstlopende onderneming van het bedrijf, ligt in het district Longido, in de regio Arusha van Tanzania.

De steen die hier vandaan komt, onderscheidt zich duidelijk van de steen uit Eskişehir: de porositeit is laag, de hardheid hoog; ook de kostprijs lag lager dan die van de Anatolische steen. Deze eigenschappen maakten de steen minder geschikt voor fijne figuratieve snijkunst en juist geschikt voor serieproductie. Het Afrikaanse gesteente komt dan ook niet zozeer voor in vakmanschap-tonende gesneden stukken, maar veeleer in eenvoudig gevormde pijpen voor dagelijks gebruik; de oppervlakken worden meestal afgewerkt met een zwarte, bruine of gele kleuring.

Merken en stempels

De productie liep niet onder één enkele naam, maar binnen een brede merkenfamilie. In de overlevering komen namen voor als Kiko, Kilimanjaro, Countryman, Sportsman, Townsman, Kudu, Twiga, Tembo, Merlin en Caveman. Een deel ervan is van Swahili-oorsprong: kiko betekent "pijp", twiga "giraffe" en tembo "olifant". Ook de emblemen die de merken van elkaar onderscheiden, weerspiegelen dezelfde geografie; bij Kiko en Countryman zou een olifant zijn gebruikt, bij Kilimanjaro een neushoornfiguur. Niet al deze namen waren eigendom van het bedrijf zelf: de meerschuimkoppen van sommige merken, zoals Townsman en Merlin, werden in contract voor Britse firma's in Oost-Afrika laten vervaardigen.

De pijpen zijn doorgaans gestempeld met de aanduiding "Genuine Block Meerschaum" en een vormnummer; als herkomststempel komt ook "Made in Tanganyika" voor. Onder verzamelaars geldt dit stempel als een grove dateringsmaatstaf, omdat de naam Tanganyika na 1964 uit officieel gebruik verdween. Naast massieve steen verwerkte het bedrijf ook geïmporteerde briar-koppen en produceerde het pijpen met een meerschuimvoering en een lederen bekleding. De bekendste samenwerking werd aangegaan met GBD; de steen en het vakmanschap van de blok-meerschuimserie van dat merk zijn hieruit afkomstig. Modellen als Iringa en Jenga, die tot deze serie behoren, staan nog altijd vermeld in de GBD-catalogus uit 1976.

Het einde van de mijn en het bedrijf

Pijpenbronnen schrijven dat het bedrijf een samenwerking aanging met een Belgische firma en enkele jaren later de deuren sloot; een exacte sluitingsdatum wordt niet gegeven. Officiële mijnbouwstatistieken tonen echter aan dat de onderneming in de jaren 1970 nog actief was: de jaarlijkse meerschuimproductie van de Sinya-mijn bedroeg in 1972 ongeveer dertig ton, om het jaar daarna tot de helft te dalen, waarbij ook het aandeel bruikbare steen in het erts even snel afnam. De mijnen werden uiteindelijk verlaten; het terrein ligt tegenwoordig binnen een gebied voor wildlifebeheer.

De productie met Afrikaans gesteente ging ook na het bedrijf zelf nog door. In Groot-Brittannië werkten London Meerschaum en, op het eiland Man, Laxey Pipes met dezelfde grondstof; Laxey vervaardigde bovendien meerschuimkoppen voor bekende merken zoals Peterson. Met het opraken van de Oost-Afrikaanse steen kwam ook aan deze productie een einde; Laxey maakte zijn laatste meerschuimpijpen in 2001.