Tobey: een Northern-Paiute-meester die stenen pijpen maakte in Nevada

Tobey is een naam die niet past binnen de gangbare merkverhalen van de briar-wereld. Erachter schuilt geen fabriek en geen geregistreerde stempel, maar een meester van Northern-Paiute-afkomst die woont in de Reno-Sparks Indian Colony in Nevada: Hilman Tobey. De pijpen die Tobey maakt, zijn geen voorwerpen die voor commercieel roken worden geproduceerd, maar stenen koppen die in de context van gebed en ceremonie worden gebruikt. In dat opzicht vertelt dit artikel minder over pijpenverzamelen dan over een levende schakel in de traditie van de heilige pijp van de Amerikaanse inheemse volkeren.

De meester en de manier van leren

De stukken die op de werkbank van Tobey ontstaan, zijn niet aan één materiaal gebonden: naast steen worden ook hardhout en verschillende mineralen gebruikt. Wat hij hiermee produceert, zijn evenmin nieuwe ontwerpen, maar exemplaren die de traditionele vormen van ceremoniële pijpen volgen. Over hoe lang hij dit werk al doet, hebben we alleen informatie uit secundaire bronnen die naar meer dan dertig jaar verwijzen; diezelfde bronnen vermelden ook dat de meester is afgestudeerd aan de Stewart Indian School in Carson City. Geen van beide gegevens is onafhankelijk uit archieven te bevestigen. Op vergelijkbare wijze berust ook zijn deelname aan de jaarlijkse Zonnedans (Sundance)-ceremonies in het Pine Ridge-gebied in South Dakota alleen op diezelfde bronnen.

Materiaal en vervaardiging

In deze traditie wordt het lichaam van de kop niet uit briar gesneden, maar uit zachte, bewerkbare stenen. Uit welke groeve Tobey zijn voorkeurssteen betrekt, wordt in de bronnen niet vermeld; deze materiaalfamilie wordt in het algemeen behandeld onder de titel catlinite en verwante stenen. Nadat de kop grof is gesneden, wordt hij met handgereedschap gevormd, worden het kanaal en de rookopening geboord, en wordt het oppervlak geëffend door slijpen. Het steelstuk wordt apart vervaardigd en past in de kop; dat de twee onderdelen pas tijdens de ceremonie worden samengevoegd, wordt beschreven als een gebruik dat aan de traditie in het algemeen wordt toegeschreven, en niet aan individuele meesters. In de documentaire lopen Tobeys uitleg over materiaal en gereedschap en de plaats van ceremoniële pijpen in het gebed door elkaar; de pijp wordt hier niet gepositioneerd als rookinstrument, maar als drager van het gebed. Dit onderscheid verklaart ook waarom de in de westerse literatuur ingeburgerde uitdrukking vredespijp als misleidend wordt beschouwd.

Documentaire en overdracht

Tobeys naam kwam grotendeels in de pijpenliteratuur terecht dankzij een korte documentaire die begin 2015 in omloop kwam. Nevada Stories: Pipemakers of the Great Basin, gefilmd met een leerlingschapssubsidie uit het volkscultuurprogramma van de Nevada Arts Council en met Gabe Lopez Shaw als regisseur, documenteert hoe de meester zijn maaktechnieken overdraagt aan zijn leerling Norman Zuniga; de productie kwam tot stand met steun van de National Endowment for the Arts. Volgens de begeleidende tekst van de film had Tobey op dat moment net zijn honderdste verjaardag gevierd; een document dat als bewijs voor zijn geboortejaar kan dienen, ontbreekt in de bronnen. Het eigenlijke onderwerp van de documentaire is niet de vaardigheid van één meester, maar de overdracht zelf: kennis gaat niet van werkbank naar werkbank, maar van hand tot hand. Het werk van Tobey vertegenwoordigt een veel oudere ader dan het op briar en massaproductie gerichte verhaal van de pijpenmakerij in de Verenigde Staten.