Wedgwood (Josiah Wedgwood and Sons)

Wedgwood, voluit Josiah Wedgwood and Sons, is een Engels keramiekbedrijf dat op 1 mei 1759 werd opgericht door pottenbakker en ondernemer Josiah Wedgwood. In de pijpengemeenschap komt de naam niet voor vanwege briar- of meerschuimkoppen, maar vanwege de erfenis die de Engelse aardewerktraditie heeft nagelaten aan tabaksartikelen: tabakspotten, asbakken en tafelsets maakten lange tijd deel uit van de Wedgwood-catalogi. Het eigenlijke belang van het bedrijf ligt echter in de keramische lichamen en oventechniek die het in de achttiende eeuw ontwikkelde.

Oprichting en Etruria

De familie Wedgwood behoort tot de gevestigde pottenbakkersgeslachten van Staffordshire; ook Josiah leerde het vak in de familiale ateliers en begon zijn eigen bedrijf in het Ivy House-atelier in de wijk Burslem van Stoke-on-Trent. In 1764 trouwde hij met zijn verre nicht Sarah Wedgwood; naar verluidt vergemakkelijkten de middelen die dit huwelijk opleverde de groei van het atelier. In 1766 kocht hij een uitgestrekt terrein in Staffordshire en gaf hij het de naam Etruria, een verwijzing naar de toenmalige rage voor de Etrusken. Etruria Works ging in 1769 in productie; de nederzetting, die zowel productie-eenheden als arbeiderswoningen omvatte, onderscheidde zich van tijdgenoten door haar op arbeidsdeling en standaardmaten gebaseerde werkorde.

Keramische lichamen en oventemperatuurmeting

Wat Wedgwoods naam blijvend maakte, zijn zijn ongeglazuurde steengoedmassa's. De eerste daarvan is het zwart bazalt (black basalt), een dicht zwart lichaam dat rond 1769 tot rijping kwam. Het jasperware dat hij in de jaren 1770 ontwikkelde, is dan weer een steengoedmassa waarbij het kleurpigment niet op het oppervlak maar door de hele massa wordt gedragen; de matte, gekleurde ondergrond waarop witte reliëffiguren worden aangebracht, neemt Romeinse camee-glaswerk en de Portlandvaas als voorbeeld. De eerste kleur, Portlandblauw, werd volgens de gegevens na duizenden proeven verkregen. De pyrometrische kegeltjes waarmee Josiah Wedgwood de oventemperatuur mat, brachten hem in 1783 het lidmaatschap van de Royal Society op; dit meetidee is een drempel die, net als alle bij hoge temperatuur werkende keramiekateliers, ook porseleinen pijpfabrikanten aanging.

Porselein en de latere periode

De belangstelling van de Engelse hogere klasse voor het witte theeservies uit China kon door de lange zeeweg nooit voldoende worden bevredigd; dit gat zette de binnenlandse producenten ertoe aan hun eigen witte massa te zoeken. Wedgwood begon in 1812 met de productie van beenporselein, trok zich in 1822 uit deze tak terug en keerde er in 1878 blijvend naar terug. Het bedrijf fuseerde in 1987 met Waterford Crystal, ging in 2009 over naar KPS Capital Partners en werd in 2015 onderdeel van Fiskars.

Aan de tabakskant zijn de stukken die Wedgwood produceerde vooral gedekte tabakspotten en asbakken met jasper als hoofdmateriaal; in museum- en verzamelaarsregisters komen exemplaren voor die tot de negentiende eeuw worden gedateerd. Er is geen betrouwbaar gegeven dat Wedgwood serieproductie van tabakspijpen heeft gemaakt; het eigenlijke aandeel van het Staffordshire-aardewerk in de pijpenwereld moet worden gelezen via de kleipijpateliers en de keramische-lichamentraditie. In dit opzicht neemt Wedgwood, binnen de wereldgeschiedenis van de pijp, geen plaats in als pijpenfabrikant, maar als een keramische instelling die de tafelartikelen van de tabakscultuur vormgaf.