Wiener Kaffeehauspfeife

Wiener Kaffeehauspfeife, in het Nederlands de Weense koffiehuispijp, is niet het merk van één producent, maar de naam van een pijptype dat in het 19e-eeuwse Wenen bekend werd. De naam is ontleend aan het feit dat ze in koffiehuizen aan gasten werd aangeboden. Ze onderscheidt zich van klassieke, in één stuk gegoten kleipijpen: hier is alleen de kop van klei, terwijl de steel van hout en het mondstuk meestal van hoorn is. Deze demontabele, uit drie materialen opgebouwde structuur bepaalt zowel het uiterlijk als het gebruik van het type.

Structuur en Uiterlijk

De kop wordt vervaardigd uit pijpklei die bij het bakken wit wordt, en wordt niet geglazuurd. Door zijn hoge, slanke en zeszijdige romp is hij zelfs van veraf herkenbaar; dit is het belangrijkste kenmerk waaraan verzamelaars het type onderscheiden. Omdat klei zich goed leent voor oppervlaktedecoratie, zijn de meeste koppen versierd. In de versieringen komen bloem- en vaasmotieven, spiraalvormige plantranken, geometrische patronen en op sommige exemplaren zelfs menselijke figuren voor.

De steel is ongewoon lang en wordt gemaakt van kersen- of morellenhout. De lengte helpt de rook af te koelen voordat die de mond bereikt, en maakt de pijp bovendien geschikter om zittend te roken dan om staand mee te lopen. Dat voor het mondstuk hoorn de voorkeur kreeg, was voor de 19e eeuw gebruikelijk; een vergelijking van materialen staat in het artikel mondstukmaterialen.

Waar Werden Ze Gemaakt

Deze koppen, bestemd voor de Oostenrijks-Hongaarse markt, werden niet in Wenen geproduceerd, maar in Duitsland, in de streek Westerwald ten zuidoosten van Keulen. De regio was al eeuwenlang een centrum waar kleipijpenateliers zich concentreerden, en de productie daar hield tot ver in de 20e eeuw aan. Om de aanvoer van het grondstofhout voor de stelen veilig te stellen, is opgetekend dat men bij Theresienfeld in Neder-Oostenrijk, ten zuiden van Wenen, kersenbomen aanplantte.

Plaats in het Koffiehuis

Een deel van de Weense koffiehuizen had aan het eind van de 18e eeuw al aparte kamers voor rokers ingericht. Daar was de pijp een dienst die de zaak aanbood: de gast betaalde alleen voor de tabak en mocht de pijp voor de duur van één vulling gratis of tegen een kleine vergoeding gebruiken. Na afloop van het roken werd de pijp uit elkaar gehaald, door het koffiehuispersoneel gereinigd en aan de volgende gast overhandigd. Er wordt overgeleverd dat het mondstuk uit hygiënische overwegingen bij elke gast werd vernieuwd, waarbij vaak een eenvoudig stukje ganzenveer werd bevestigd; dit detail berust echter alleen op overlevering.

De huurpijp was niet uniek voor Wenen; ook in Engeland werden in de rookkamers die tabagie werden genoemd, kleipijpen tegen een kleine vergoeding uitgeleend. In Wenen was het koffiehuis van de familie Neuner, dat vanwege zijn zilveren serviesgoed het Silbernes Kaffeehaus werd genoemd en tot 1855 open bleef, een van de bekendste voorbeelden van dit milieu; Nikolaus Lenau en Franz Grillparzer behoorden tot de vaste bezoekers. Er wordt verteld dat beide schrijvers hier een geleende pijp rookten, maar dit detail is niet door onafhankelijke bronnen bevestigd. Deze verbondenheid tussen koffiehuis en pijp is binnen de wereldgeschiedenis van de pijp een van de zeldzame voorbeelden die aan één enkele stad kunnen worden verbonden.

Het Einde van het Type

Met het verdwijnen van de gewoonte van de geleende pijp raakte ook het type in onbruik; de gelijktijdige verspreiding van bruyèrewortel (briar) pijpen moet het gemakkelijker hebben gemaakt om de breekbare kleikop te vervangen. Vandaag komen deze pijpen alleen nog voor als museum- en verzamelstukken; in de tabakscollectie van JTI/Austria Tabak in Wenen bevinden zich exemplaren die aan de 19e eeuw worden toegeschreven. Omdat ze geen merkstempel dragen en meestal niet valt te achterhalen uit welk atelier ze komen, gelden ze als een typisch voorbeeld van producties met onzekere herkomst.