Zenith

Zenith is een merk dat in de Nederlandse stad Gouda pijpen produceert uit gegoten keramiek. Het bedrijf dat deze naam draagt, ontstond in het achttiende-eeuwse Gouda, waar de kleipijpenindustrie een hele stad van inkomen voorzag, en zette zijn productie voort door aan het begin van de twintigste eeuw over te stappen van de handpers naar de gipsvorm. Het detail dat het merk ook buiten de briarwereld bekend maakt, is zijn dubbelwandige constructie, met een ruimte tussen de binnenste kop en de buitenste wand.

Van Gilde naar Familiebedrijf

Volgens de overlevering begint het bedrijf op 17 maart 1749, toen Pieter Dirksz van der Want (1716-1774) zijn meesterbrief behaalde bij het Goudse pijpenmakersgilde; diezelfde bronnen melden dat het vak acht generaties lang van vader op zoon werd doorgegeven. Het bedrijf werd lange tijd aangeduid met de naam P.J. van der Want Azn. De naam Zenith kwam in gebruik tijdens de Eerste Wereldoorlog; in welk jaar precies, verschilt in de bronnen tussen 1915 en het einde van de oorlog. In de tweede helft van de twintigste eeuw stonden Otto Adrianus van der Want (1926-2016) en zijn zoon Aart aan het hoofd van het bedrijf. Nederlandse verzamelbronnen beschouwen Zenith sinds de jaren vijftig als de oudste nog actieve pijpenfabriek en plaatsen het in 1780 opgerichte bedrijf Chacom op de tweede plaats; deze bewering is niet onafhankelijk bevestigd.

Gipsvorm en Dubbele Wand

De fabriek produceerde meer dan honderdvijftig jaar lang de traditionele kleipijp, gemaakt door harde klei in metalen mallen te persen. Aan het begin van de twintigste eeuw veranderde de methode: vloeibare klei werd in gipsvormen gegoten en de kop werd na het bakken bedekt met een transparant glazuur. Het glazuur maakte het oppervlak zowel glad en glanzend als in zekere mate beter bestand tegen breuk.

Het in de jaren twintig geïntroduceerde dubbelwandige haardsysteem werd het meest besproken detail van het merk. In de ruimte tussen de geglazuurde buitenwand en de binnenste kop circuleert rook, terwijl het poreuze keramiek een deel van het vocht vasthoudt. Dat het keramiek geen eigen smaak toevoegt aan de tabak, is ook een veelgenoemd kenmerk van dit materiaal; vergelijkbare discussies worden uitvoerig behandeld in het lemma Porseleinen Pijp.

Modelfamilies

De onderstaande seriegegevens berusten grotendeels op Nederlandse verkopers- en museumbronnen; ze zijn niet vergeleken met onafhankelijke archieven.

• Gouda Classic: De lijn die het dichtst bij klassieke pijpvormen staat. Rechte en gebogen billiard, Dublin en gebogen London-koppen worden afgewerkt met een vergulde metalen band.

• Black Magic: Modellen met een gedrongen kop, met namen van steden zoals Bombay en Karachi. Naast de ronde kop bestaat er ook een achthoekige "facet"-uitvoering; naast zwart werd de lijn ook in wit en blauw uitgevoerd.

• Old Mokum: Een lijn die vanaf de jaren zeventig, ontworpen door namen als Niels Keus en Dirk van der Want, bewust afstand neemt van de briar-vormtaal. Bevat vormen als Amsterdam, Manhattan, London en calabash; het mondstuk rust op een zwart rubberen tussenstuk.

Naast deze series werden ook standaardmodellen met een enkelwandige kop, een metalen band en een zwart vulkanieten mondstuk vele jaren geproduceerd. Bij een deel daarvan komt, naarmate het oppervlak door het tabaksvocht donkerder wordt, een verborgen patroon eronder tevoorschijn; deze modellen, bekend als "mysterie-pijpen", waren populair in de jaren twintig.

Sierkeramiek en het Bedrijf Vandaag

In de twintigste eeuw produceerde het bedrijf naast pijpen ook Goudse sierkeramiek (plateel); na de art-nouveau- en art-decoproducten kwamen na de Tweede Wereldoorlog stukken in Delfts-blauwe stijl op de voorgrond. Nederlandstalige bronnen schrijven dat Zenith in 1984 sloot en dat daarmee de laatste grote keramische onderneming van Gouda tot het verleden behoorde; bronnen uit de pijpenwereld melden echter dat de productie van keramische pijpen ook na die datum is doorgegaan. Het verschil tussen deze twee verhalen is niet opgelost. Ook de koppeling van het merk aan De Porceleyne Fles (Royal Delft) in Delft is niet bevestigd: de bron die deze band legt, merkt zelf op dat in de eigen publicaties van Royal Delft geen spoor van Zenith is te vinden.