Chiboek (Çubuk)

Çubuk (in westerse talen chibouk of tchibouque) is de traditionele langsteelpijp van de Ottomaanse wereld, met een lengte die meer dan een meter en soms tot anderhalve meter kon bedragen. De herkomst van de naam is omstreden: sommige bronnen leiden het woord af van het Perzische çûbek (stokje), andere etymologische woordenboeken van het Oudturkse çıbık (dunne tak); in beide gevallen is het woord vanuit het Turks in de Balkantalen en westerse talen terechtgekomen. Nadat tabak de Ottomaanse gebieden had bereikt, raakte de çubuk in de 17e eeuw wijdverbreid en maakte hij ruim twee eeuwen lang deel uit van het dagelijks leven in een gebied dat zich uitstrekte van de Balkan tot Iran. Dit artikel behandelt de çubuk als voorwerp; de omgangs- en gastvrijheidsgebruiken eromheen worden besproken in het artikel çubukcultuur in het Ottomaanse Rijk.

Opbouw en onderdelen

In tegenstelling tot moderne pijpen die uit één stuk worden gesneden, bestaat de çubuk uit drie afzonderlijke onderdelen die samenkomen:

• Lüle: het gebakken kleien reservoir waarin de tabak wordt geplaatst. Het wordt op het uiteinde van de steel geschoven; als het versleten of gebroken is, kan het afzonderlijk worden vervangen.

• Steel: de lange schacht van jasmijn-, kersen- of rozenhout die de pijp haar naam geeft. De rook koelt af terwijl hij door dit lange kanaal stroomt.

• Imame: het mondstuk (stem) dat de lippen raakt; meestal gemaakt van amber.

Dit drietal wordt beschouwd als de rechtstreekse Ottomaanse tegenhanger van de indeling kop-hals-mondstuk in de moderne pijpanatomie; dat de woorden "lüle" en "imame" ook vandaag nog in de Turkse pijpterminologie voortleven, is te danken aan de çubuk. Bij rijke exemplaren is bekend dat het amberen mondstuk met edelstenen werd versierd en de steel met zilverdraad werd omwikkeld; de lengte en versiering van de çubuk gold als een teken van de maatschappelijke status van de eigenaar.

De lüle en het vakmanschap van Tophane

De lüle, het meest kenmerkende onderdeel van de çubuk, werd vervaardigd uit rode klei die in een mal werd gevormd en vervolgens met de hand werd afgewerkt. Hierdoor onderscheidt hij zich van de eendelige, witte Europese kleipijp, zowel qua kleur als door het feit dat hij los van de steel wordt ontworpen. Het centrum van de lüle-productie lag in de Tophane-wijk van Istanbul; de met goud vergulde en met zilver ingelegde Tophane-lüles worden beschouwd als een van de merkwaardige producten van de Ottomaanse kunstnijverheid en worden tegenwoordig in museumcollecties en veilingcatalogi aangeduid als "Ottomaanse çubuk met Tophane-lüle".

Verhouding tot westerse pijpen en de neergang

Er wordt vaak een vormparallel getrokken tussen de langsteel-traditie van de Europese Churchwarden en de çubuk; sommige bronnen stellen dat dit langsteelontwerp vanaf de 17e eeuw onder oosterse invloed in Europa is verspreid, maar de richting en mate van die wisselwerking zijn niet met zekerheid gedocumenteerd. Het kenmerk dat de çubuk van vergelijkbare pijpen onderscheidt, is structureel: het reservoir is een los, verwisselbaar stuk klei, waardoor dezelfde steel tientallen jaren lang met verschillende lüles kon worden gebruikt.

1. Aan het einde van de eeuw ging het gebruik van de çubuk door de opkomst van de sigaret en de waterpijp snel achteruit; ook het Tophane-lüle-ambacht doofde begin 20e eeuw uit. Vandaag leeft de çubuk voort, minder als functionele pijp dan als historisch ambachtsvoorwerp, en slaat hij met de woorden die hij aan de Turkse pijpterminologie heeft nagelaten een brug tussen de moderne pijp en de Ottomaanse traditie.