Freehand

Freehand (vrije vorm) is een benadering waarbij een pijp niet volgens een vooraf vastgestelde mal wordt gevormd, maar volgens de nerfstructuur van het wortelhout (briar)-blok en het ontwerp dat de meester op dat moment bedenkt. De term benoemt eerder een ontwerpopvatting dan een enkele vorm met vaste maten: twee freehands uit hetzelfde atelier zijn nooit elkaars gelijke. De benadering ontstond halverwege de twintigste eeuw in Denemarken en groeide in de jaren zestig en zeventig uit tot een grote modegolf op de markt van de Verenigde Staten (VS). Vandaag geldt het als een van de grondleggende tradities van de handgemaakte pijpenmakerij.

Onderscheidende Kenmerken

De belangrijkste elementen die de freehand-benadering onderscheiden van de klassieke pijpvormen uit de catalogus zijn:

• Plateaurand: Het natuurlijke, beschorste bovenvlak van het briarblok, het zogenaamde "plateau", wordt zoals het is gelaten aan de rand van de kop of aan het uiteinde van de steel.

• Nerfvolging: De kop volgt de nerfrichting van het hout; symmetrie wordt niet nagestreefd, de vorm wordt bepaald door wat het blok toelaat.

• Steel uit één stuk: Lange stelen worden meestal uit hetzelfde blok als de kop gesneden.

• Gemengde afwerking: Gladde (smooth) en gezandstraalde of rustieke oppervlakken kunnen op dezelfde pijp samen worden gebruikt.

Ontstaan en Opkomst

De technische basis van de benadering werd in Kopenhagen gelegd door Sixten Ivarsson: door de traditionele productievolgorde om te keren, liet hij zien dat het mogelijk was om het blok eerst op de slijpschijf te vormen en pas daarna de kop en het luchtkanaal te boren. Deze vrijheid opende de weg voor de eerste vrije vormen die buiten de klassieke mallen traden. Voor het verhaal van de bredere ontwerpbeweging waaruit deze stroming voortkwam, zie het artikel Deense School.

De naam die freehand op de Amerikaanse markt op grote schaal bekend maakte, was Preben Holm (1947-1989). Holm, die in 1963, nog maar zestien jaar oud, pijpen begon te verkopen aan de bekende Kopenhaagse winkel Pipe-Dan, leidde volgens de overlevering op tweeëntwintigjarige leeftijd een atelier met vijfenveertig medewerkers. Volgens de bronnen sloot hij in 1971 een overeenkomst met het Amerikaanse bedrijf Lane Limited, waarna zijn handgesneden pijpen in de VS onder het merk "Ben Wade" werden verkocht en de mode van "Danish fancy freehand", die verwarring wekte op een markt gewend aan conservatieve Engelse vormen, naar haar hoogtepunt bracht. In dezelfde periode brachten meesters als Erik Nørding en Karl Erik Ottendahl goed vervaardigde freehand-pijpen bij een breed publiek. De stroming ontwikkelde zich met de tijd in twee richtingen: de opzichtige en gekrulde "fancy freehand" en de Deense klassieker ("Danish classic"), beschouwd als een vloeiende interpretatie van klassieke vormen.

Onderscheid tussen Freehand en Artisan

De begrippen freehand en artisan worden vaak door elkaar gehaald, maar zijn niet hetzelfde: freehand is een vormbenadering, artisan is een productiewijze. Ook fabrieken hebben in serie geproduceerde pijpen met een freehand-uiterlijk gemaakt; de latere Ben Wade-productie is hiervan een bekend voorbeeld. Voor de details van dit onderscheid, zie het artikel artisanpijp en fabriekspijp.

De blijvende erfenis van de stroming ligt precies op dit punt: de freehand-golf veranderde de pijp van een in serie geproduceerd voorwerp in een gesigneerd ontwerpobject en bereidde zo de grond voor de latere artisan-generatie. De criteria die vandaag in hoogwaardige handgemaakte pijpen worden gezocht — nerfintegriteit, vakmanschap uit één blok, behoud van de natuurlijke textuur — vinden hun oorsprong grotendeels in deze school.