Pijpanatomie

Pijpanatomie behandelt de onderdelen van een pijp en de namen die aan deze onderdelen worden gegeven. De pijp, op het eerste gezicht een eenvoudig voorwerp, bestaat grofweg uit twee hoofdonderdelen: het lichaam (stummel), dat de tabakskamer en de hals omvat, en het mondstuk (stem), dat in de mond wordt genomen. Het kennen van deze termen maakt het gemakkelijker om zowel vormnamen te begrijpen als beschrijvingen van onderhoud en roken te volgen.

Lichaam: Kop, Kamer en Hals

Het meest zichtbare deel van het lichaam is de kop (bowl): de buitenste schil die de tabakskamer omgeeft en die tijdens het vullen en roken van de pijp in de hand wordt gehouden. Bij de meeste hedendaagse pijpen wordt de kop gesneden uit bruyèrewortel (briar). De holte binnenin de kop heet de kamer (chamber); hierin wordt de tabak gevuld en aangestoken, en de diameter en diepte van de kamer beïnvloeden direct het rookkarakter. Het bovenste oppervlak van de kamer heet de randrand (rim), het laagste punt de hiel (heel). De hiel is belangrijk zowel voor het schoonmaken als voor de goede ontwikkeling van de beschermende koollaag (cake) die zich na verloop van tijd door het roken vormt.

Het deel dat de kop met het mondstuk verbindt, is de hals (shank). Door de hals loopt het rookkanaal (draft hole), dat begint bij de basis van de kamer en doorloopt tot aan het uiteinde van het mondstuk. Dat dit kanaal recht en centraal geboord is, wordt beschouwd als een van de belangrijkste criteria voor de vakmanschapskwaliteit van een pijp.

Mondstuk en Verbindingssysteem

Het mondstuk (stem) is het onderdeel dat de hals verbindt met het bijtgedeelte; tegenwoordig meestal gemaakt van eboniet (vulcaniet) of acryl. Voor een vergelijking van materialen kan het artikel mondstukmaterialen worden geraadpleegd. Het verbindingssysteem dat het mondstuk aan het lichaam koppelt, heet de pen-en-gatverbinding (mortise-tenon): de holte in de hals is het gat, het cilindrische uitsteeksel aan het uiteinde van het mondstuk is de pen. Deze koppeling zorgt voor een luchtdichte, maar demonteerbare verbinding. Bij sommige pijpen wordt in het gat een 9 mm actieve-koolstof- of balsafilter geplaatst; bij bepaalde modellen wordt een metalen onderdeel genaamd "stinger" aangebracht om vocht en scherpte te verminderen; details staan in het artikel pijpfilters en -systemen.

Het laatste deel van het mondstuk dat in de mond wordt genomen (ongeveer de laatste 2,5 centimeter) is het bijtgedeelte (bit). Sommige bronnen gebruiken de termen "stem" en "bit" als synoniemen; in deze encyclopedie duidt de term mondstuk het onderdeel in zijn geheel aan, terwijl bijtgedeelte alleen naar de punt verwijst. Het bolle uitsteeksel aan het uiteinde heet de lip (button); de pijp rust met dit uitsteeksel achter de tanden en blijft zo op zijn plaats zonder weg te glijden. De platte opening waar de rook de mond bereikt, is de gleuf (slot), het eindpunt van het rookkanaal. Wat betreft vorm worden mondstukken onderverdeeld in twee hoofdgroepen: taps toelopend (tapered) en getrapt (saddle).

Belangrijkste Termen in Één Oogopslag

Nederlandse term	Internationale term	Korte omschrijving
Kop	bowl	De buitenste schil die de tabakskamer omgeeft
Kamer	chamber	De holte waarin de tabak wordt gevuld en aangestoken
Randrand	rim	Het bovenste oppervlak van de kamer
Hiel	heel	Het laagste punt van de kamer
Hals	shank	Het deel tussen kop en mondstuk
Rookkanaal	draft hole	De luchtweg van de kamer naar de gleuf
Gat / pen	mortise / tenon	De koppeling die het mondstuk aan het lichaam verbindt
Mondstuk	stem	Het onderdeel dat de hals met het bijtgedeelte verbindt
Bijtgedeelte	bit	Het deel van het mondstuk dat in de mond wordt genomen
Lip	button	Het bolle uitsteeksel aan het uiteinde van het mondstuk
Gleuf	slot	De opening waar de rook de mond bereikt

Verhoudingen en Traditionele Meerdelige Pijpen

Naast de namen van de onderdelen is ook de verhouding tussen de onderdelen belangrijk. Bij een klassieke Billiard-pijp wordt bijvoorbeeld verwacht dat de lengte van de hals ongeveer gelijk is aan de hoogte van de kop, en dat het mondstuk 1,4-1,5 keer zo lang is als de hals. Dit soort verhoudingen wordt beschouwd als een vakmanschapscriterium bij het definiëren van klassieke pijpvormen. De huidige constructie waarbij lichaam en mondstuk met één koppeling worden verbonden, is echter relatief nieuw: bij voorbeelden zoals de gekoppelde pijpen van de Duits-Tiroolse traditie (Gesteckpfeife) en de Ottomaanse çubuk bestaat de pijp uit meerdere delen, en men neemt aan dat de hedendaagse briarpijp halverwege de 19e eeuw, in navolging van deze tradities, gangbaar werd.