Classificatie van Pijpvormen

De classificatie van pijpvormen is de naam voor de poging om orde te scheppen in de verwarring die ontstaat doordat verschillende fabrikanten dezelfde vorm met verschillende namen aanduiden. In de pijpenmakerij zijn vormnamen nooit aan een normeringsinstantie gebonden geweest; de namen zijn van atelier tot atelier, van catalogus tot catalogus overgeleverd en zo ingeburgerd geraakt. Daarom worden bij het beschrijven van een pijp drie niveaus tegelijk gebruikt: de traditionele naam, de houding van de kop, en het eigen nummer van de fabrikant. Het lemma klassieke pijpvormen geeft het repertoire van deze namen, terwijl dit lemma het systeem zelf behandelt.

Familielogica

Vormen worden niet los van elkaar gedacht, maar als schakels in een verwantschapsketen. Volgens de gangbare opvatting is het vertrekpunt de Billiard: vormen als Lovat, Liverpool, Canadian, Lumberman, Pot, Panel, Apple en Dublin worden beschouwd als varianten van dezelfde basiskop, verkregen door de verhoudingen, de lengte van de shank en de opzet van het mondstuk (stem) te wijzigen. Bij het beschrijven van een vorm volstaat het daarom niet om alleen de naam te onthouden; meetbare eigenschappen zoals de mate van conisch verloop van de kop (bowl), de wanddikte, de doorsnede van de shank en de vorm van de heel zijn onderscheidend. De termen in het lemma anatomie van de pijp vormen de gemeenschappelijke taal voor deze maten.

De tweede as is de houding. Het onderscheid tussen recht (straight) en gebogen (bent) is op zichzelf geen vorm, maar een bepaling die aan een bestaande vorm wordt toegevoegd; Bent Billiard en Billiard zijn twee toestanden van dezelfde familie. Koppen die volledig buiten de klassieke mallen vallen, worden onder de noemer freehand samengebracht en niet bij de vormnaam, maar bij de handtekening van de ontwerper genoemd.

Fabrieksnummers

19. Vanaf het einde van deze eeuw probeerden de grote fabrieken de onduidelijkheid van de namen met cijfers te ondervangen. Comoy's benoemde en nummerde volgens de overlevering zijn vormen al in de catalogus van 1909; maar het stempelen van deze nummers op de pijpen zelf raakte pas in de jaren 1920 ingeburgerd, en het vroegst bekende gestempelde exemplaar dateert uit 1925. De nummers van Comoy's bestonden lange tijd uit drie cijfers; nadat het merk in 1979 bij Cadogan terechtkwam, verschenen ook codes van vier cijfers.

Dunhill maakte van één enkel getal een code met meerdere lagen. In het uitgerijpte systeem van het merk geeft het eerste cijfer van de code de kopgroottegroep aan, het tweede de vorm van het mondstuk, en de resterende cijfers de vorm zelf; 4103 komt bijvoorbeeld overeen met een Billiard met conisch mondstuk uit de vierde groep. De groepsschaal, genummerd van één tot zes, trad volgens de overlevering in 1954 in werking en komt ruwweg overeen met het holtevolume, maar geldt niet als een exacte maat omdat ze van vorm tot vorm afwijkt. Dat het groepsnummer als eerste cijfer van het vormnummer in de code werd opgenomen, gebeurde pas later, naar verluidt in de tweede helft van de jaren 1970; daarvoor werd de groep als apart stempel gedrukt. De eigen indeling van Charatan, eveneens van één tot zes, volgt een vergelijkbare logica; het is bekend dat hetzelfde nummer bij twee merken niet dezelfde grootte aangeeft.

De Grenzen van het Systeem

Deze codes zijn consistent binnen een merk, maar onvertaalbaar tussen merken: de betekenis van een nummer kan alleen worden ontcijferd met behulp van de tabel van de fabrikant die het heeft gedrukt. Gearchiveerde vormtabellen gelden daarom als het basisinstrument voor het identificeren en dateren van tweedehands pijpen. Wat de oorsprong van de namen betreft, is de documentaire onderbouwing veel zwakker: het verhaal achter veel vormnamen is via mondelinge overlevering doorgegeven, en die discussie wordt afzonderlijk behandeld in het lemma oorsprong van bruyère-pijpvormnamen.