Woordenlijst van Japanse Pijptermen

Japanse pijptermen vormen, doordat ze onafhankelijk van het westerse pijpvocabulaire zijn ontstaan, een woordenschat zonder rechtstreekse equivalenten. Wie een veilingnotitie of museumlabel over de kiseru leest, ziet in plaats van "kop" het woord "hizara" staan, en in plaats van "hoes" het woord "tsutsu". Onderstaande lijst groepeert deze termen niet alfabetisch, maar naar de voorwerpgroepen waartoe ze behoren; voor algemene pijptermen kan het lemma woordenlijst van pijptermen worden geraadpleegd.

De Onderdelen van de Pijp

Term	Betekenis
hizara (火皿)	Het kleine metalen kommetje waarin de tabak wordt gedaan
gankubi (雁首)	De gebogen metalen kop, wat letterlijk "ganzennek" betekent, die het kommetje met de steel verbindt; in bronnen wordt hij soms samen met het kommetje genoemd
rao (羅宇)	Steel van bamboe of hout; naar verluidt komt de naam van Laotiaans riet
suikuchi (吸口)	Metalen mondstuk
kata	Metalen huls die bij de rao-kiseru aan beide uiteinden van de steel wordt bevestigd
do	Het van begin tot eind metalen lichaam van de nobe-kiseru

Deze termen dienen om twee basistypen te onderscheiden: de uit drie delen bestaande rao-kiseru en de uit één stuk metaal gemaakte nobe-kiseru. Subvormen worden benoemd naar de doorsnede van kata of do; ongewone lichaamsvormen worden kawarigata genoemd. Bij pijpen uit de 17e en 18e eeuw wordt de afneembare ring die om het midden van de steel werd geschoven en diende om de pijp te ondersteunen, tsuba genoemd. Zware exemplaren die desnoods als wapen konden dienen, heten kenka-kiseru.

Draaggerei

Omdat traditionele kleding geen zakken had, werden de voorwerpen gedragen aan een koord (himo) dat achter de gordel (obi) werd gestoken. Het geheel van deze regeling wordt sagemono genoemd. Dat het koord niet uit de gordel gleed, werd voorkomen door de netsuke, een gesneden knop aan het uiteinde; de doorboorde kraal die het koord bijeenhoudt, is de ojime. Veelvoorkomende soorten netsuke zijn de driedimensionaal gesneden katabori, de platte, ronde manju, en de kagamibuta, waarvan het manju-vormige kommetje met een metalen deksel is afgedekt. De gelaagde doos voor het dragen van een zegel en medicijnen heet inro.

De zachte tabakszak heet tabako-ire, de harde tonkotsu; van de tweede term wordt aangenomen dat hij relatief recent is ingeburgerd. Het dekselstuk van de buidel heet kanseinui, en het driedelige metalen slotwerk erop kanagu of kanamono. De hoes van de pijp heet kiseru-zutsu, kortweg tsutsu: het type met één deel en een open uiteinde heet otoshi-zutsu, het type met een gleuf aan de zijkant wari-zutsu, en het in elkaar schuivende, tweedelige type muso-zutsu. Het gerei met een netsuke aan het uiteinde heet sage tabako-ire; wanneer de hoes zelf als anker dient, heet het koshizashi tabako-ire. Volgens de bronnen was het de taak van de buidel- en tassenmaker fukuro-monoya om deze onderdelen tot een harmonieus geheel te maken.

Tafelgerei en Tabak

Het dienblad, de doos of de kist met lades die binnenshuis werd gebruikt, heet tabako-bon; de kistvorm heet tabako-dansu. Aangenomen wordt dat dit gerei, dat teruggaat tot de 17e eeuw, is voortgekomen uit de benodigdheden van de wierookceremonie (kodo). De overeenkomst is stuk voor stuk te volgen: het wierookdienblad kau-bon komt overeen met de tabako-bon zelf, het wierookvat met de kolenhouder hi-ire waarmee de pijp wordt aangestoken, en het bakje waarin de wierookas wordt geleegd met hai-otoshi of haifuki. De tabak die in het kommetje wordt verbrand, is de haarfijn gesneden kizami-tabako; details hierover staan in het lemma tabakssneden.

Verschillen in Spelling

Voor de omzetting van Japanse termen naar het Latijnse alfabet bestaat geen eenduidige norm; hetzelfde woord kan van publicatie tot publicatie anders worden gespeld. Een deel van de verschillen ontstaat doordat de lange klinker anders wordt weergegeven: do, dat "lichaam" betekent, wordt ook als doh geschreven om de lengte aan te geven. Een deel is louter een kwestie van voorkeur; hiertoe behoren tazunagata versus tazunagate, of ganpi versus ganpishi voor de van lakpapier gemaakte hoes. Weer een ander deel is gewoon een leesfout: aangenomen wordt dat de in het Japans niet bestaande spelling ganbuki voortkomt uit een verkeerde weergave van gankubi. Daar komt nog bij dat de eerste medeklinker van het tweede element van een samenstelling vaak verzacht; daarom neemt kiseru in samenstellingen zoals nobe-giseru en hana-mi-giseru de vorm "giseru" aan. De meest verspreide, overzichtelijke lijst in de gemeenschap is de woordenlijst die John C. Loring begin jaren 2000 heeft opgesteld; ook daarin staat bij veel lemma's de aantekening dat de spelling omstreden is.