De Grote Tentoonstelling van Londen 1851: de eerste pijpenexpositie

De Grote Tentoonstelling van Londen 1851 (Great Exhibition) is het evenement dat op 1 mei 1851 werd geopend in een uitsluitend hiervoor gebouwde reusachtige constructie van ijzer en glas in Hyde Park, en dat geldt als de eerste internationale wereldtentoonstelling. Ze neemt een aparte plaats in binnen de pijpengeschiedenis: pijpenmakers werden hier voor het eerst op deze schaal, in een internationale etalage die land voor land was ingericht, naast elkaar gezien. De tentoonstelling wordt in de pijpenliteratuur daarom aangeduid als 'de eerste pijpenbeurs'.

Het Crystal Palace en de omvang van de tentoonstelling

Het door Joseph Paxton ontworpen, later Crystal Palace genoemde gebouw van gietijzer en glas was opgezet om de producten van het industriële tijdperk onder één dak samen te brengen; met een lengte van ongeveer 563 meter was het de grootste overdekte ruimte van die tijd. Onder leiding van prins Albert en Henry Cole werden er meer dan honderdduizend voorwerpen tentoongesteld; het aantal deelnemers wordt in de bronnen geschat tussen veertien- en zeventienduizend. Naast Groot-Brittannië waren ook zijn koloniën en talrijke buitenlandse landen vertegenwoordigd; ook het Ottomaanse Rijk behoorde tot de deelnemers. De tentoongestelde objecten waren verdeeld in vier hoofdafdelingen — grondstoffen, machines, gefabriceerde producten en schone kunsten — en deze afdelingen waren onderverdeeld in dertig klassen. De Koh-i-Noor-diamant in de Indiase afdeling was een van de drukst bezochte plekken. Tot de sluiting op 15 oktober 1851 werden meer dan zes miljoen bezoekers ontvangen. Het gebouw werd in 1854 verplaatst naar Sydenham en bleef staan tot de brand van 30 november 1936.

De plaats van de pijpen: klasse 29

Volgens de catalogusregistraties werden pijpen samengebracht in klasse 29, met de titel 'Diverse Producten en Fancy Goods'. Omdat er tussen de verschillende catalogusdrukken van de tentoonstelling tegenstrijdigheden bestaan, is niet altijd met zekerheid bekend wat elke producent precies had ingestuurd. Het algemene beeld van de lijsten is echter duidelijk: de overgrote meerderheid van de pijpendeelnemers bestond uit meerschuim-graveurs, kleipijp-fabrieken en waterpijpproducenten. Wat de tentoonstelling betekenisvol maakt, is juist deze naast elkaar plaatsing: drie afzonderlijke, elkaar onwetende productietradities konden hier voor het eerst in één en dezelfde zaal met elkaar worden vergeleken.

Landen en hun inzendingen

De grootste groep pijpen kwam uit Wenen, in de negentiende eeuw het centrum van de meerschuimgravure; namen als Samuel Alba, Phillip Beisiegel en Ludwig Hartmann namen deel met voorbeelden van koppen, mondstukken en pijpstelen. Uit Praag kwamen de ateliers van de familie Grünhut, en uit Bohemen beschilderde porseleinen koppen. Vanuit de lijn Damascus, Istanboel, Edirne en Trabzon werden waterpijpen en çubuk-voorbeelden gestuurd; in registraties wordt vermeld dat sommige waterpijpen versierd waren met zilver en edelstenen, en dat er ook kersen-, jasmijn- en ebbenhouten stelen te zien waren, samen met de eenvoudige boren die werden gebruikt om deze stelen te doorboren.

Aan de kant van West-Europa lag het zwaartepunt bij klei. Frankrijk werd vertegenwoordigd door de kleipijpenfabrieken van Saint-Omer; de catalogusvermelding van Louis Fiolet stelt dat het atelier met meer dan duizend afzonderlijke mallen werkte. Aan Duitse zijde waren er de kleipijphuizen van Höhr, en aan Engelse zijde de ateliers van Broseley, waar al minstens sinds 1590 kleipijpen werden gemaakt. De catalogusgids van die tijd schetst een tweeledig beeld: de pijpenexpositie in de Britse afdeling werd als onbeduidend beschouwd, terwijl het meerschuimwerk van Wenen zowel qua ontwerp als qua bewerking het hoogst werd aangeslagen. De tentoonstelling is tegelijk het document van een moment waarop briar nog niet op het toneel was verschenen; de briar-revolutie zou dit beeld binnen enkele decennia volledig veranderen.

Barling en de omstreden 'tentoonstellingspijp'

Volgens registraties nam het Londense bedrijf Benjamin Barling & Sons deel in klasse 29 met acht meerschuimpijpen met zilveren montuur; het in de catalogus vermelde adres is Camden Town. De medaille die aan de deelnemers werd uitgereikt en waarop een buste van prins Albert stond, was geen prestatieprijs maar een deelnamepenning. Honderdzeventig jaar later, in 2022, werd op een Londense veiling een grote, met zilver gemonteerde Barling-meerschuimpijp geveild met de omschrijving 'gemaakt voor de Grote Tentoonstelling'; naar verluidt werd de pijp niet verkocht en bleef ze bij de eigenaar. Als enig bewijs voor deze omschrijving kon alleen het op de pijp aangebrachte zilverkeurmerk uit 1851 worden aangevoerd. Volgens onderzoekers die de in 1852 gepubliceerde juryrapporten van de tentoonstelling hebben onderzocht, komt de naam Barling echter niet voor onder de bekroonde pijpendeelnemers. Dit voorbeeld wordt vaak aangehaald omdat het laat zien hoe voorzichtig men moet omgaan met herkomst- en dateringsclaims bij antieke pijpen.