Antieke Pijpen en Briarverzameling: Twee Gescheiden Culturen

Antieke pijpen- en briarverzameling worden beschouwd als twee bezigheden die weliswaar rond hetzelfde voorwerp zijn ontstaan, maar elk hun eigen dynamiek kennen. Omdat het materiaal van het verzamelde stuk, de manier waarop het wordt verworven en de geraadpleegde informatiebronnen verschillen, overlappen de twee gemeenschappen slechts in beperkte mate. Een van de teksten die deze scheiding rechtstreeks behandelt, is het essay "The Great Divide: You Are What You Collect" van de Amerikaanse verzamelaar Ben Rapaport, die schrijft over de geschiedenis van tabak; de auteur geeft hierin aan geen bewezen conclusie maar een ter discussie gestelde observatie te presenteren.

De geschiedenis van de bezigheid

In de sociaalhistorische literatuur wordt het verzamelen van tabaksvoorwerpen meestal geplaatst binnen de consumptiecultuur van de twintigste eeuw; de beoordeling van Matthew Hilton, die onderzoek doet naar de geschiedenis van tabaksgebruik, in het door Rudy Koshar samengestelde boek Histories of Leisure (Berg, 2002) volgt deze lijn. Er zijn echter ook voorbeelden die aantonen dat de gewoonte veel verder teruggaat. De Engelse civiel ingenieur en antiquair William Bragge (1823-1884) verzamelde een bibliotheek van ongeveer dertienduizend pijpen en tabakspublicaties in vrijwel elke taal. Op basis van deze verzameling stelde hij in 1874 de eerste lijst van een tabaksbibliografie samen en publiceerde hij in 1880 de uitgebreide, 248 pagina's tellende Bibliotheca Nicotiana. Een deel van de verzameling die Bragge naliet aan de openbare bibliotheek van Birmingham ging verloren bij een brand in 1879. In de twintigste eeuw wordt Alfred Dunhill, die in 1924 The Pipe Book publiceerde, herinnerd als zowel producent als verzamelaar.

Het probleem van bron en kennis

Wat de twee bezigheden werkelijk onderscheidt, is de manier waarop kennis wordt verkregen. Voor wie geïnteresseerd is in briarpijpen, is de producent zelf of diens bedrijfsgeschiedenis meestal toegankelijk; stempel-, serie- en modelinformatie is verzameld en indien nodig kan de maker zelf worden benaderd. Bij antieke pijpen bestaat zo'n aanspreekpunt niet. Het merendeel van de meesters zijn ambachtslieden van wie de naam niet is overgeleverd. De primaire bronnen zijn over tweeënhalve eeuw verspreide, overwegend in het Duits, Frans en Hongaars geschreven verhandelingen, manuscripten en industriële documenten; om deze te bereiken moet men collecties van bibliotheken en musea op het Europese vasteland doorzoeken. Rapaport merkt op dat er in de Verenigde Staten zeer weinig instellingen zijn die antieke pijpen tentoonstellen. Daar komt nog het probleem bij van het onderscheiden van namaak, kopieën en later vervaardigde stukken die op de markt circuleren.

De functie van het voorwerp en de taal van het gesprek

Het onderscheid is ook zichtbaar in de functie die aan de pijp wordt toegekend. Oude pijpen gemaakt van materialen als meerschuim, porselein, hoorn, barnsteen of verzilverd metaal worden vanwege hun broosheid meestal niet gerookt, maar als vitrinestuk bewaard. De briarpijp daarentegen is zowel een verzamelobject als een gebruiksvoorwerp; slijtage wordt als normaal beschouwd. Dit verschil weerspiegelt zich ook in de taal van het gesprek. Bij briar worden meetbare details besproken zoals rookeigenschappen, adertekening, mondstukmateriaal en productiejaar. Bij antieke stukken blijft de beoordeling daarentegen vaak beperkt tot algemene historische kennis, toeschrijving en waarschijnlijkheid, omdat zelfs de herkomst van vervaardiging vaak niet met zekerheid bekend is.

De omvang van de gemeenschap en de grens van het onderscheid

Er bestaat geen officiële telling van het aantal pijpenverzamelaars. Volgens een in het essay aangehaald Amerikaans krantenbericht uit 1987 waren er dat jaar ongeveer vijftienduizend verzamelaars in de Verenigde Staten; er wordt aangegeven dat dit cijfer bij benadering is en dat het grootste deel van deze mensen zich op briar richtte. Hoe scherp de scheiding werkelijk is, blijft echter discutabel: er zijn mensen die op beide gebieden verzamelen, en het is algemeen aanvaard dat beide gemeenschappen deel uitmaken van dezelfde bezigheid.

Voor het bredere kader van dit onderwerp kan het artikel Pijpenverzameling: Hobby of Beroep? worden geraadpleegd, en voor de verspreide documenten van Bragge het artikel De pijptekeningen van William Bragge.