Vredespijp (Peace Pipe): Hoe een Symbool tot Uitdrukking Werd

Vredespijp is de naam die in Westerse talen is ingeburgerd om de ceremoniële pijp van de inheemse volken van Noord-Amerika aan te duiden; in het Engels gebruikt men de vormen peace pipe en pipe of peace. De naam is niet ontstaan vanuit de traditie waartoe het voorwerp behoort, maar vanuit de blik van buitenstaanders die ernaar keken. Daarom leeft de term vandaag op twee verschillende niveaus: enerzijds verwijst hij naar het heilige voorwerp dat calumet wordt genoemd, anderzijds is hij ingeburgerd in het alledaagse taalgebruik als uitdrukking voor "een geschil beëindigen".

De Oorsprong van de Naam

Volgens de Amerikaanse National Park Service is de naamgeving ontstaan doordat vroege kolonisten en soldaten de pijp het vaakst zagen tijdens verdragondertekeningsceremonies; omdat zij dachten dat de pijp uitsluitend de vrede symboliseerde, gaven zij hem deze naam. In werkelijkheid was de ceremoniële pijp evenzeer een voorwerp van oorlog als van vrede, handel, en sociale en politieke besluiten; het bezegelen van een verdrag was slechts een van de functies die men bij een deel van de gemeenschappen aantrof die de pijp gebruikten.

De eenzijdigheid van de naamgeving komt het duidelijkst tot uiting bij de pijpbijl (pipe tomahawk). Dit werktuig, met aan het ene uiteinde een tabakskamer en aan het andere een bijlblad, werd door Europese en Amerikaanse ambachtslieden geproduceerd als handelswaar en diplomatiek geschenk; doordat het in hetzelfde lichaam zowel een rookinstrument als een wapen herbergde, werd het net zozeer een symbool van diplomatie als van conflict. Bezien vanuit de wereldgeschiedenis van de pijp wordt de naam "vredespijp" beschouwd als de bestendiging van een verkeerde lezing die ontstond bij de eerste ontmoeting tussen twee werelden.

Van Literatuur naar Populaire Cultuur

De tekst die de term naar een breed publiek bracht, is het op 10 november 1855 gepubliceerde episch gedicht The Song of Hiawatha van Henry Wadsworth Longfellow. In het eerste deel, getiteld "The Peace-Pipe", snijdt de Grote Geest Gitche Manito bij de rode pijpsteengroeve een pijp; met de opstijgende rook roept hij alle volken samen en zegt hij hun hun oorlogsverf af te wassen, hun strijdknotsen te begraven en hun eigen pijpen uit dezelfde steen te maken. Het boek bereikte bij verschijning een breed lezerspubliek. Folkloristen bekritiseren de tekst echter omdat hij de helden van afzonderlijke bronverhalen samenbrengt in één enkele figuur en delen ervan volledig verzint; volgens de beoordeling van Stith Thompson is het gedicht in zijn geheel geen inheems werk.

In de twintigste eeuw doken beide termen ook vaak op in de muziek. "Pass That Peace Pipe", geschreven door Ralph Blane, Hugh Martin en Roger Edens voor de film Good News uit 1947, werd op 20 maart 1948 tijdens de Academy Awards genomineerd voor Beste Originele Lied. Paul McCartney's album Pipes of Peace, uitgebracht op 31 oktober 1983, en de gelijknamige single van 5 december 1983 losten de term dan weer volledig los van zijn inheemse context: de videoclip van het lied verbeeldt de Kerstwapenstilstand van 1914 tijdens de Eerste Wereldoorlog, waarin twee soldaten elkaar ontmoeten in het niemandsland tussen de loopgraven en elkaar foto's van hun geliefden tonen.

Uitdrukking, Ceremonie en Kritiek

In het Engels is "de vredespijp roken" (to smoke the peace pipe) een vaste uitdrukking geworden voor het bijleggen van een ruzie tussen twee partijen. Volgens de overlevering bleef deze uitdrukking niet alleen woorden, maar werd ze ook omgezet in echte ceremonies. Een vaktijdschrift dat begin 1911 verscheen, schrijft dat op het jaarlijkse diner van een in New York bijeengekomen vereniging van automobielfabrikanten een lange churchwarden-pijp met steel over de tafel werd doorgegeven om te tonen dat een langlopend juridisch geschil was afgesloten. In diezelfde jaren waren ook aan veel Amerikaanse universiteiten afstudeer- en verzoeningsceremonies tussen klassen op deze uitdrukking gebaseerd; studenten imiteerden inheemse kledij en lieten de pijp van hand tot hand gaan. In latere jaren werden deze ceremonies stuk voor stuk stopgezet, omdat ze werden beschouwd als een imitatie van een heilig voorwerp en van een cultuur.

De term werd ook door inheemse kunstenaars en schrijvers ter discussie gesteld. De bij de Confederated Salish and Kootenai Tribes geregistreerde schilderes Jaune Quick-to-See Smith (1940-2025) behandelde in haar werk met ironie de reductie van de inheemse cultuur tot commerciële cliché's; volgens de overlevering gaf zij een van haar werken de titel "Ceci N'est Pas Une Peace Pipe", een verwijzing naar René Magrittes zin "Ceci n'est pas une pipe". In museum- en archiefdocumentatie wordt het voorwerp vandaag doorgaans "ceremoniële pijp" of "calumet" genoemd; "vredespijp" blijft daarentegen voortleven als een uitdrukking die haar oorsprong meestal is vergeten.