Franse Art Deco-pijpen met bolvormige kamer

Franse Art Deco-pijpen met bolvormige kamer vormen een kleine groep pijpen die in het eerste kwart van de twintigste eeuw werd gemaakt in ateliers rond Parijs, en die niet precies past in een van de gevestigde vormsystemen. De gemeenschappelijke beschrijving luidt als volgt: een dun lichaam van twaalf tot dertien centimeter lang, aan het ene uiteinde een kop van meerschuim, aan het andere uiteinde een gele amberen mondstuk, en precies in het midden een zilveren of gouden bol. De bol is geen sieraad: het is een klein kamertje dat opengaat wanneer het schroefdeksel wordt losgedraaid, en het scheidt de pijp in tweeën.

Parijse Ateliers en Periode

Alle bedrijven die deze constructie in de archieven hebben vastgelegd, zijn van Franse oorsprong. Lancel werd in 1876 in Parijs opgericht door Angèle en Alphonse Lancel als een kleine winkel die pijpen en rookbenodigdheden verkocht; hoewel het bedrijf zijn zwaartepunt na de jaren 1880 naar lederwaren verlegde, worden de met "A. Lancel" gestempelde stukken met bolvormige kamer, geadresseerd aan de boulevard Montmartre, gedateerd op de jaren 1910 en 1920. Sommer Frères, dat volgens overlevering in de jaren 1860 werd opgericht, was een ander Parijs bedrijf dat zowel een fabriek als een verkooppunt exploiteerde; een op ongeveer 1925 gedateerd exemplaar van dezelfde constructie wordt met deze naam geassocieerd. Ook gelijkaardige exemplaren met het stempel GBD zijn bekend. De constructie met bol bleef niet beperkt tot pijpen, maar werd ook toegepast op de sigarettenpijpjes van die tijd. Een deel van de stukken is bewaard gebleven met de eigen doos, waarin op de binnenvoering het reliëf van de maker of verkoper is aangebracht; in één overgeleverd exemplaar verwijst dit reliëf naar een adres in de Passage des Panoramas, de in 1800 geopende oudste overdekte passage van Parijs. Ook de naam van de stijl past in dit kader: "Art Deco" is genoemd naar de Exposition internationale des arts décoratifs et industriels modernes die in 1925 in Parijs werd gehouden; de term werd echter pas vanaf de jaren 1960 als periodeaanduiding gangbaar.

Het Watje in de Bol

Wanneer de bol wordt geopend, komt er een pluk watten uit; veilingbeschrijvingen en aantekeningen van verzamelaars noteren deze constructie als een wattenfilter. De kamer bevindt zich op de weg van de rook en houdt zowel condenserend vocht tegen als fungeert als een eenvoudige filterkamer. Het idee zelf was voor die tijd niet nieuw. Het Amerikaanse octrooi nr. 219.571 uit 1879 van Frank Ellery uit Vermont stelt voor de kop uit twee in elkaar geplaatste delen te maken en de tussenliggende ringvormige holte te vullen met een poreuze vulling zoals werk, lont of watten; het doel is te voorkomen dat het condenserende vocht de steelverbinding bereikt. In het Amerikaanse octrooi nr. 501.808 uit 1893 van Albrecht Reuss uit Cannstatt wordt hetzelfde effect bereikt met een prop watten die onder het dekseltje aan het uiteinde van de steel wordt geklemd. In dezelfde jaren zijn er in de Britse octrooiuittreksels ook registraties van tabakspijpen die werken met absorberende vullingen van watten, houtskool en dergelijke. De Franse exemplaren kunnen worden beschouwd als de tot juwelierswerk omgevormde versie van deze zoektocht; het geïndustrialiseerde antwoord op het probleem waren de 9 mm-filters en de balsa- en koolstofstaafjes die halverwege de eeuw gangbaar werden. Voor het gehele onderwerp kan het artikel pijpenfilters en -systemen worden geraadpleegd.

Een Vorm Zonder Naam

Tot welke familie deze stukken behoren, is nog altijd onduidelijk, want er zijn een paar criteria beschikbaar en geen ervan past helemaal. Als men naar de lengte kijkt, denkt men aan de zeer korte, tussen de tanden geklemde pijpen die de negentiende-eeuwse slangwoordenboeken "nose warmer" noemen; dat begrip wordt echter vooral geassocieerd met kleien exemplaren en gebruik door arbeiders. Het criterium van het dragen in de zak roept de namen "operapijp" en "vestzakpijp" op: bij de eerste zijn de zijkanten van het lichaam afgeplat zodat het in een jaszak past, bij de tweede is de kop ovaal gehouden; bij de exemplaren met bolvormige kamer is het lichaam echter niet afgeplat en is de kop rond gebleven. Het derde criterium, de omschrijving "sierpijp" ("novelty"), omvat voorwerpen die niet gemaakt zijn om te worden gerookt maar om te worden bekeken; de hier bedoelde pijpen zijn echter functionele gebruiksvoorwerpen. Wat overblijft is een beschrijvende benaming: in veilingcatalogi worden ze tegenwoordig aangeduid door opsomming van hun materialen en onderdelen. Er is geen bewijs opgedoken dat de vorm in het Frans van die tijd een officiële benaming had. Voor de grenzen van het gevestigde benoemingssysteem biedt het artikel klassieke pijpvormen een vergelijkingskader.