Handgemaakt of Machinaal? Een Definitiekwestie bij Pijpen

Handgemaakt of machinaal? lijkt in de taal van catalogi en merktekens een scherpe tegenstelling; wanneer het echter om een briar pijp gaat, staan beide uitersten in de praktijk leeg. Het is niet mogelijk een pijp van begin tot eind uitsluitend met handgereedschap af te werken, en evenmin om er een zonder enige menselijke handeling van de werkbank te laten komen. De gemeenschap heeft voor het brede gebied daartussen een derde term bedacht: machinaal handgemaakt (hand made by machine).

De Grens die Briar Stelt

Klei en meerschuim zijn zacht wanneer ze bewerkt worden; bij beide kan diep snijwerk met een mes worden uitgevoerd en kan een verkeerde beweging worden gecorrigeerd. De wortel van de heideboom (briar) is daarentegen hard en gevoelig voor splinteren en scheuren. De buitenkant van de ketel kan met vijl en schuurpapier worden gevormd, en ook de tabakskamer kan met de hand worden uitgehold; het probleem doet zich voor bij twee gaten. Het rookkanaal, dat van het uiteinde van het sap naar de bodem van de kamer loopt, en het luchtkanaal door het mondstuk kunnen met handgereedschap noch nauwkeurig genoeg, noch zonder het materiaal in gevaar te brengen worden geboord. Vanwege deze twee stappen kan vandaag niet worden gezegd dat er een volledig handgemaakte pijp uit briar voortkomt. De plaats van deze gaten in de ketel wordt getoond in het artikel pijpanatomie.

Wat de Machine Laat Liggen

De grens geldt ook omgekeerd. Een kopieerfrees volgt een handmatig voorbereid model en produceert in één beweging tientallen exemplaren uit dezelfde ketel; ook mondstukken kunnen in een mal worden gegoten. Toch geldt het stuk dat van de werkbank komt niet als voltooid. De overtollige rand die op plekken achterblijft waar de frees niet kan komen — in het atelier "oren" (ears) genoemd, naar verluidt — wordt met de hand geschuurd. Ook de uitsparing waarin het mondstuk komt te zitten, wordt apart aangebracht, het mondstuk wordt met de hand op het sap aangepast, malsporen worden met de hand verwijderd; ook het verven, polijsten en de eindcontrole blijven mensenwerk. Om deze reden is het lastig van een volledig machinaal gemaakte pijp te spreken.

Werkwijzen die Ertussenin Vallen

Tussen deze twee uitersten worden zeer uiteenlopende werkwijzen opgesomd. Bij handmatig draaien wordt het blok, terwijl het op de bank draait, met een beitel gevormd; de machine doet niets meer dan draaien, de vorm wordt door de hand gegeven. Aangenomen wordt dat Sixten Ivarsson deze weg volgde tot ongeveer 1957, en dat hij, omdat de methode van nature tot ronde en symmetrische ketels dwong, daarna overstapte op vrij vormen op een draaiende schuurschijf. Makers die hun eigen bank bouwden, vormen een aparte categorie: Erik Nørding, bekend om zijn ingenieursverleden, sneed in zijn atelier Nørding de ruwe lijn van vrijgevormde ketels op de kopieerfrees en voltooide daarna elke ketel afzonderlijk op de schuurschijf. In een derde werkwijze wordt de ketel kant-en-klaar van een andere producent betrokken en met de hand opnieuw gevormd; het blok kan met de ene vorm binnenkomen en met een andere naar buiten gaan.

De Bindende Kracht van de Term

Er bestaat geen officieel criterium om deze stappen van elkaar te scheiden. De meest aangehaalde indeling in de pijpenliteratuur berust op een artikel van R. D. Field, gepubliceerd in de herfsteditie 2003 van het tijdschrift Pipes and Tobaccos: een pijp die uitsluitend met handgereedschap wordt geproduceerd, geldt als handgemaakt, een pijp zonder enig handwerk als machinaal, en elke combinatie van beide als machinaal handgemaakt. Wanneer het criterium zo scherp wordt gesteld, blijkt dat de eerste twee categorieën in de praktijk leeg blijven.

Ter vergelijking is een blik op een ander vakgebied verhelderend. De federale richtlijn die de sieradenhandel in de VS bindt, stelt als voorwaarde dat een product zich "handmade" mag noemen alleen wanneer alle vorm-, afwerkings- en versieringswerk, vanaf de grondstof, met handarbeid en handmatig gecontroleerde methoden gebeurt, en de maker in staat is de structuur en vorm van elk stuk afzonderlijk te wijzigen. Bij pijpen bestaat een dergelijke regeling niet; de aanduiding op het merkteken is de eigen verklaring van de producent. De indeling beschrijft dus de methode, maar zegt niets over het vakmanschap. De relatie tussen de werkwijzen en de productieschaal wordt behandeld in het artikel artisan-pijp en fabriekspijp.