Oude Pijp- en Tabakscatalogi

Oude pijp- en tabakscatalogi gelden als de meest gedetailleerde gedrukte documenten die van de tabakshandel zijn overgebleven. Omdat de pagina's van een catalogus stuk voor stuk vastleggen onder welke naam, van welk materiaal en met welk vormnummer een model werd verkocht, biedt dit documenttype een overzicht dat geen enkel ander soort bron kan bieden. De handelscatalogus ontstond in de achttiende eeuw; in de negentiende eeuw werd hij de gangbare manier waarop een producent of groothandelaar een verafgelegen koper bereikte. Ook daaruit put de catalogus zijn waarde voor verzamelaar en onderzoeker: hij toont niet wat een tijdperk verkocht, maar wat een tijdperk gebruikte.

De Amerikaanse kant: Demuth en Zorn

De oudst bekende volledige productcatalogus komt van Wm. Demuth & Company, dat William C. Demuth in 1862 in New York oprichtte. De catalogus Illustrated Catalogue of Smokers' Articles and Show Figures van het bedrijf, gedateerd rond 1875, brengt appelhouten, briar, kleien en echte of imitatie-meerschuimpijpen, barnstenen mondstukken, tabakszakken, snuifdozen en houtsnijfiguren die voor tabakswinkels werden geplaatst, samen in dezelfde lijst. Demuth werd in 1937 dochteronderneming van S. M. Frank & Company en werd in 1972 ontbonden.

Het tweede voorbeeld komt uit Philadelphia: de vijfde druk van de catalogus van importeur en producent George Zorn & Co., opgericht in 1875, wordt gedateerd rond 1892. De catalogus, in bronnen aangeduid als 160 pagina's, is van begin tot eind in zwart-wit geïllustreerd en somt bijna alle kamermaterialen van die tijd op. Wat de catalogus onderscheidt, zijn de verklarende hoofdstukken die tussen de verkooplijsten zijn opgenomen: pagina's die uitleggen wat meerschuim, barnsteen en Franse briar zijn, geven de catalogus tegelijk het karakter van een handboek. Een exemplaar is geregistreerd in de collectie van het Smithsonian; in 1989 publiceerde S. Paul Jung Jr. er een facsimile-uitgave van.

De Britse kant: Salmon & Gluckstein

Samuel Gluckstein kwam in 1841 naar Londen en stapte volgens de gegevens in 1855 in de tabakshandel. De data van de bedrijfsoprichting lopen in de bronnen uiteen: voor de oprichting van het partnerschap wordt het begin van de jaren 1870 opgegeven, voor de registratie als limited company 11 maart 1895. In 1901 gold Salmon & Gluckstein als de grootste tabaksdetailhandel ter wereld; het aantal filialen wordt in de ene registratie op 140, in de andere op ruim 160 gesteld, terwijl de catalogus zelf spreekt van meer dan 120 filialen. De Illustrated Guide for Smokers van januari 1899, met zijn kaft van imitatieleer, zwaar papier en met kleurenlitho (chromolithografie) gedrukte pagina's, geldt als het meest uitbundige voorbeeld van dit genre. Het bedrijf ging in 1902 over naar Imperial Tobacco, en de merknaam bleef tot 1955 in gebruik.

Een pijp dateren aan de hand van een catalogus

Omdat vormnummers, modelnamen en stempelvormen van periode tot periode veranderden, is het naast elkaar leggen van catalogi uit twee verschillende jaren een van de meest betrouwbare manieren om een in bezit zijnde pijp te dateren. Dezelfde vergelijking maakt ook zichtbaar hoe het assortiment van een merk in de loop van de tijd is ingekrompen. Omdat catalogi na de jaren 1920 soberder werden en een meer technische toon aansloegen, richt de verzamelaarsinteresse zich hoofdzakelijk op de oudere drukken.

Catalogi als efemera

Kortstondig gedrukt materiaal, bedoeld om na gebruik te worden weggegooid, wordt samengebracht onder de noemer "efemera" (ephemera); de naam die dit vakgebied tot een serieuze studierichting maakte, is Maurice Rickards, die in 1975 The Ephemera Society oprichtte. Bepalend voor het serieus nemen van handelscatalogi binnen dit veld was de in 1960 verschenen bibliografie A Guide to American Trade Catalogs, 1744–1900 van Lawrence B. Romaine. Omdat originele exemplaren zeldzaam zijn, verloopt de toegang tegenwoordig grotendeels via facsimile-uitgaven en scans: Briar Books Press, opgericht door Gary Schrier, herdrukte de vijfde editie uit 1928 van de About Smoke-catalogus van Dunhill en de BBB Catalogue No. XX van Adolph Frankau & Co. uit 1912. Catalogi vormen zo, naast pijpboeken en -publicaties, een aparte bron van naslagmateriaal.