Harem Pipe: een Amerikaans rooksysteem voor op tafel

Harem Pipe is een tafelrooksysteem waarvan het patent halverwege de jaren 1930 werd verleend en dat halverwege de 20e eeuw in de Verenigde Staten op de markt kwam. Het is geen pijp in de klassieke zin. Het bestaat uit drie onderdelen: een houder waarin de sigaret of sigaar schuin wordt geplaatst, de metalen asbakschaal waaraan de houder is bevestigd, en een van de schaal uitgaande, met vlechtwerk beklede flexibele slang met aan het uiteinde een plastic mondstuk. De roker kijkt op afstand toe hoe de tabak verbrandt; de rook wordt uitsluitend via het uiteinde van de slang ingeademd. Op het stempel onder de schaal staat naast de productnaam de slogan "The Smokers Robot", het patentnummer, het drietal "COMFORT — LUXURY — SAFETY" en de vermelding "Jonathan Law, New Haven, Conn.".

Het patent achter het ontwerp

Het nummer op het stempel verwijst naar het Amerikaanse patent nr. 2.093.760, getiteld "Cigarette and Cigar Holder". Volgens het document werd de aanvraag op 20 juni 1935 ingediend op naam van James P. Kiernan, woonachtig in het stadje Derby, Connecticut, en werd het patent op 21 september 1937 geregistreerd. Het doel van de tekst is in drie punten samen te vatten: de roker weghouden van de brandende tabak, voorkomen dat rook in gezicht en ogen komt, en het brandgevaar bij roken in bed elimineren door het systeem op een bijzettafel of nachtkastje te plaatsen.

Ook mechanische details worden in het document beschreven. De houder helt naar de verticale as van de schaal toe; zo valt de opgebouwde as, zodra die voldoende gewicht heeft, vanzelf af in de schaal. Wanneer de buitenbuis van de houder wordt teruggedrukt zodat de erin zittende veer wordt samengedrukt, houdt de vaststaande binnenbuis de peuk op zijn plaats vast; de buitenbuis schuift van de peuk af, en de peuk valt eveneens in de schaal. De binnenkant van de slang is bekleed met rubber, de buitenkant met zijde of een vergelijkbaar weefsel. Het patent vermeldt verder dat in plaats van de houder een kop voor pijptabak kan worden gemonteerd, en dat aan één schaal meerdere houders kunnen worden bevestigd, zodat verschillende personen rond een bridgetafel hetzelfde systeem kunnen delen.

Naam, vorm en connotatie

De naam "Harem" heeft geen verband met de herkomst van het ontwerp; hij wordt beschouwd als een voorbeeld van de oriëntalistische marketingtaal die in die tijd vaak voorkwam bij Amerikaanse consumptiegoederen. De opstelling van een aparte behuizing met een daaraan verbonden gevlochten slang doet visueel denken aan een waterpijp, maar de Harem Pipe heeft noch water noch een koelreservoir; de slang dient alleen om afstand te scheppen. Het idee om op afstand te blijven van de brandende tabak is op zich niet nieuw: in de Ottomaanse çubuk-cultuur creëerde de lange çubuk eeuwenlang diezelfde afstand langs een andere weg. Wat de Harem Pipe onderscheidt, is dat deze afstand met een buigzame slang wordt bereikt en dat de kop, in plaats van in de hand te worden gedragen, vast op tafel blijft staan. Ook het gebruik van plastic voor het mondstuk weerspiegelt de seriematige productietrend van die tijd; klassieke mondstukmaterialen werden in deze jaren geleidelijk vervangen door goedkope synthetische materialen.

Latere versie en verzamelen

Er bestaat geen zeker document over de productiejaren; verzamelaarsbronnen schatten dat het systeem tussen de jaren 1940 en 1950 op de markt was. Volgens diezelfde bronnen werd in latere versies de naam "Harem" losgelaten en werd het product enkel gestempeld met de naam Jonathan Law; een onafhankelijk handelsregister van een firma met die naam in New Haven kon niet worden teruggevonden. De Harem Pipe wordt vandaag niet zozeer gerekend tot de hoofdlijn van de pijpengeschiedenis, maar tot de experimenten met gerei en systemen die zich doorheen de wereldgeschiedenis van de pijp hebben voorgedaan; ook in tobacciana-verzamelingen wordt dit soort merkwaardige apparaten onder deze noemer samengebracht.