Luchtstroom: het debat over het rookkanaal van de pijp

Luchtstroom is de doorsnede van het rookkanaal dat bij een pijp van de bodem van de kamer naar het uiteinde van het mondstuk loopt, en de manier waarop deze doorsnede doorwerkt in het roken. De term staat ook voor een discussie die sinds eind jaren negentig binnen de gemeenschap voortduurt: hoe breed moet het kanaal zijn, en moet de gebruiker deze maat achteraf veranderen? Het onderwerp geldt als het detail van de pijpanatomie dat het meest rechtstreeks in verband wordt gebracht met de rookervaring.

De geometrie van het kanaal

De rook komt via het gat in de bodem van de kamer de steel binnen, passeert de overgang tussen pen en huls (mortise-tenon) waar steel en mondstuk samenkomen, gaat verder door het kanaal in het mondstuk en verlaat de pijp via de spleet aan het mondeinde. Een versmalling van de doorsnede of een scherpe hoek op dit traject verstoort de stroom. De maat is door de geschiedenis heen niet constant gebleven: uit kleipijprecords blijkt dat het steelgat eind zestiende en begin zeventiende eeuw ongeveer 3,6 millimeter bedroeg, terwijl dit eind achttiende eeuw was afgenomen tot 1,6 millimeter. Archeologen gebruiken deze vernauwing als maatstaf bij het dateren van kleipijpen.

De oorsprong van het debat

Volgens de overlevering hebben twee artikelen het onderwerp op de agenda van de Amerikaanse pijppers gezet. Het eerste is een artikel dat in de winternummer 1996/97 van het tijdschrift Pipes & Tobaccos verscheen, geschreven door Dayton H. Matlick en gewijd aan de Deense meester Lars Ivarsson. De overgeleverde methode van Ivarsson was om in alle door hem gemaakte pijpen een kanaal met één vaste maat van 4 millimeter (ongeveer 5/32 inch) te boren, van de kamer tot aan het mondeinde. De hieraan gekoppelde controlemethode vergt geen gereedschap: als bij een normale trek aan een lege pijp een fluittoon te horen is, is het kanaal te nauw; een doffe ruis of stilte wordt uitgelegd als teken dat de stroom niet wordt belemmerd. De overgeleverde redenering is dat de turbulentie die ontstaat in vernauwingen waar de snelheid toeneemt, het vocht in de rook naar de kanaalwand scheidt en zo de trek natter maakt.

Het tweede artikel verscheen in dezelfde herfsteditie van 1997 van hetzelfde tijdschrift, geschreven door Rick Newcombe; dit keer ging het over het achteraf verwijden van het kanaal van een reeds bezeten pijp. Newcombes standpunten hierover kwamen later ook terug in zijn boek In Search of Pipe Dreams, uitgegeven door Sumner Books. Newcombe vertelt dat Jim Benjamin, die hem deze werkwijze leerde, sinds het einde van de jaren veertig het kanaal van zijn eigen pijpen verwijdde. Er wordt verteld dat de maten die het tweetal gebruikte aanvankelijk tussen 5/32 en 11/64 inch bleven, na verloop van tijd, afhankelijk van de lengte en vorm van de pijp, opliepen tot 3/16 inch (ongeveer 4,8 millimeter), waarbij 5/32 inch als ondergrens gold.

Tegenwerpingen

Aan de andere kant worden meerdere argumenten aangevoerd. Het meest concrete is de opvatting dat een breed kanaal de kamer te heet maakt en na verloop van tijd tot een doorbranding (burnout) van de kamer leidt; de meesters die deze opvatting verdedigen, baseren zich hierbij niet op metingen maar op hun eigen werkplaatservaring. De tweede tegenwerping weerspiegelt het verzamelaarsperspectief: wie overweegt een pijp later te veranderen, zou hem beter niet in eerste instantie moeten kopen, omdat elke ingreep de oorspronkelijke staat van het object aantast. De derde tegenwerping betreft niet zozeer het kanaal zelf als wel de duurzaamheid van het mondstuk. Er wordt verteld dat Lars Ivarsson en Jess Chonowitsch uit de Deense school hun eigen pijpen met een open kanaal rookten, maar bij de pijpen die ze verkochten diezelfde weg niet volgden; als reden wordt genoemd het risico dat een uitgedund mondstuk onder de tanden van een onervaren gebruiker doorbreekt.

Grenzen van de ingreep

Het verwijden van het kanaal is onomkeerbaar: een eenmaal verwijd gat kan niet meer worden versmald. De moeilijkheid zit niet in de steel maar in het mondstuk; om de doorsnede tot aan het mondeinde gelijk te houden, wordt het inwendige van vulkaniet — met zwavel geharde rubber — met een vijl uitgehold. Omdat het een bewerking is die uren duurt en niet kan worden teruggedraaid, kan de pijp in handen van iemand die niet vertrouwd is met mondstukbewerking beschadigd raken. Het dof worden van het oppervlak van vulkaniet onder invloed van licht, warmte en vocht is een apart onderhoudsonderwerp en mag niet worden verward met luchtstroom.

De diameter van het kanaal is ook niet de enige factor die de luchtstroom bepaalt. Opgehoopt teer versmalt na verloop van tijd de doorsnede; daarom wordt pijpreiniging ook genoemd in verband met de continuïteit van de luchtstroom. Overmatig aandrukken van de tabak in de kamer, onvoldoende gedroogde tabak en een verstopt filter leiden tot een vergelijkbaar resultaat. In de gemeenschap heerst de algemene opvatting dat een pijp die moeilijk trekt, de roker dwingt harder te zuigen, wat tongbeten in de hand werkt. Omdat het onderwerp echter meer wordt besproken op basis van gebruikerservaring dan van gemeten gegevens, kan niet worden gesproken van een eenduidige consensus.