De Vormentaal van Hiroyuki Tokutomi

De vormentaal van Hiroyuki Tokutomi is het in de pijpenwereld meest besproken voorbeeld van de herinrichting van een oorspronkelijk Europees ambacht volgens Japanse esthetische maatstaven. De in 1948 geboren meester werkte in zijn kleine atelier in Maebashi; zijn naam werd begin jaren 2000 bekend bij verzamelaarskringen buiten Japan, en hij overleed op 28 januari 2025 op zesenzeventigjarige leeftijd.

Van Maebashi naar Denemarken

Tokutomi, die al op jonge leeftijd met houtsnijwerk begon, reisde in 1976 via de Sovjet-Unie met de Trans-Siberische spoorlijn naar Denemarken en werkte bij Sixten Ivarsson. Bronnen geven deze periode als 1976-77 op; over de duur van zijn verblijf bij hem zijn ze het echter niet eens. Zo werd hij een van de weinigen die rechtstreeks les kregen van de meester die de vormopvatting van de Deense school vestigde; in dezelfde kring worden Lars Ivarsson, Bo Nordh en Jess Chonowitsch genoemd.

In de jaren tachtig en negentig, toen het maken van pijpen geen levensonderhoud opleverde, bleef hij actief door ivoor te bewerken: hij maakte netsuke, kleine figuurtjes, en stukken met een boeddhistisch thema, waarvan een deel te zien was in museumtentoonstellingen in Japan. In 2012 werd onder de naam Tokutomi Pipe Co. een familieatelier opgericht; ook zijn vrouw Kazue (overleden 2019) en zijn dochter Yuki namen deel aan de productie.

Asymmetrie als Maatstaf

De klassieke briarpijp heeft een ronde ketel met radiale symmetrie, en afwijking van die symmetrie wordt in de meeste ateliers als een gebrek in het vakmanschap beschouwd. Tokutomi keerde deze maatstaf om en maakte asymmetrie tot uitgangspunt van het ontwerp. Volgens de gegevens was van de ongeveer honderdnegentig pijpen die hij in 2003 maakte, slechts een handjevol tweezijdig symmetrisch. Achter deze keuze staat niet de westerse symmetrietraditie, maar de Japanse boeddhistische beeldhouwtraditie van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw; als directe inspiratiebron van de meester wordt het werk van beeldhouwer Kōun Takamura genoemd. Asymmetrie betekent hier geen willekeur; van het geheel van het stuk wordt verwacht dat het visuele evenwicht behouden blijft.

Vormen en Oppervlaktebewerking

Zijn meest genoemde vorm is de blowfish, ook bekend onder de Japanse naam fugu, wat kogelvis betekent. In de Deense traditie gold het als regel dat de lijn die de pijp overlangs in tweeën deelt, recht bleef; naar verluidt beschouwde Tokutomi deze regel niet als bindend en boog hij de lijn. Het resultaat komt eerder in de buurt van vloeiendheid dan van strakke geometrie. Ook zijn interpretaties met kruisnerf (crossgrain) zijn een product van dezelfde benadering; hij trok ook vaste vormen als eikel (acorn), pot, tomaat (tomato) en lovat naar zijn eigen lijn.

Zijn tweede onderscheidende gewoonte is dat hij een motief op meerdere plaatsen op de pijp laat weerklinken: de golving bij de ketelrand vindt een tegenhanger in het steeloppervlak en in het mondstuk. Dit zijn geen letterlijke herhalingen, maar sporen van hetzelfde idee op verschillende schaal. Het mondstuk (stem), dat doordat het van een ander materiaal is gemaakt los van het lichaam kan overkomen, wordt door deze weerklanken aan het geheel verbonden. Toevoegingen van bamboe, buxushout en mammoetivoor behoren eveneens tot zijn vaak gebruikte oplossingen.

Stempels en Kwaliteitsgraden

De pijpen worden gestempeld met de naam van de meester en de vermelding JAPAN, meestal aangevuld met het productiejaar. De kwaliteitsniveaus zijn als volgt gerangschikt: gezandstraalde en gladde oppervlakken zonder stempel staan onderaan, daarboven komt gezandstraald werk met een slakkenstempel, gevolgd door gladde oppervlakken met een, twee en drie slakkenstempels; de hoogste graad is de Hiro-stempel. De vermelding BN, die op sommige pijpen voorkomt, wordt uitgelegd als een eerbetoon aan Bo Nordh. Het jaarlijkse productiecijfer verschilt per bron: een document uit het midden van de jaren 2000 geeft honderdvijftig tot tweehonderd, een recentere bron ongeveer honderdtwintig pijpen. Voor zijn band met andere ateliers in Japan kan het artikel Voorbij Tsuge worden geraadpleegd.