Japans Persoonlijk Rookset (Ensemble)

Het Japanse persoonlijke rookset is het geheel van onderdelen waarmee van de Edo-periode tot het einde van de negentiende eeuw de pijp en de tabak buitenshuis werden meegenomen. Omdat de kimono en vergelijkbare traditionele kledij geen zakken hadden, werden kleine voorwerpen ofwel in de mouw gestoken, ofwel vastgemaakt aan de om het middel gedragen obi, en vaak liet men ze daaraan naar beneden hangen; de algemene naam voor voorwerpen die op deze laatste manier werden gedragen, is sagemono. Het rookset is, naast de van vakjes voorziene doos voor zegels en medicijnen (inrō), een van de meest voorkomende voorbeelden binnen de sagemono-familie, en vormt binnen de wereldgeschiedenis van de pijp het Japanse equivalent van het westerse duo zak en tabaksdoos.

De onderdelen van het set

Een set bestond doorgaans uit de volgende onderdelen:

• Kiseru-zutsu: een koker voor de kiseru; kon van bamboe, hout, hoorn, metaal of lakwerk zijn.

• Tabako-ire: een zacht tabakszakje van leer of stof. Bij vroege exemplaren werd het zakje gesloten met een eromheen gewonden koord; vanaf de negentiende eeuw kreeg het deksel een metalen sluiting (kanagu of kanamono).

• Tonkotsu: een stevige tabaksdoos die in de plaats kwam van het zakje. Volgens de bronnen raakte deze pas vanaf het midden van de negentiende eeuw wijdverspreid.

• Himo: het koordenpaar dat de onderdelen met elkaar verbond.

• Ojime: een klein kraaltje met één opening waar het koord doorheen liep. Het hield de koorden strak en voorkwam dat de tabaksdoos openging; bij zakjes met een sluiting op het deksel was deze functie overbodig geworden, waardoor de ojime een sierelement werd of bij sommige sets helemaal niet werd gebruikt.

• Netsuke: de hangknoop aan het uiteinde van het koord. Deze bleef boven op de obi hangen en voorkwam dat het set naar beneden gleed.

De tabak die in het zakje werd meegenomen, was kizami-tabako, in haardunne slierten gesneden; deze snijwijze wordt behandeld in het artikel tabakssneden.

Manieren om het aan de obi te dragen

De door mannen gebruikte opstellingen worden onderscheiden naar de manier waarop het set aan de obi vastzat. Sage tabako-ire geldt als de oudste vorm: de netsuke zit aan het bovenste uiteinde van het koord, de koorden worden achter de obi doorgehaald, en de koker met het zakje hangen onder de obi naar beneden. Bij de koshizashi tabako-ire, die in de negentiende eeuw wijdverspreid raakte, is er geen aparte knoop; de pijpkoker zelf vervult de functie van netsuke. De koker wordt aan de achterkant achter de obi gestoken, en de tabaksdoos hangt met een kort koord aan de voorkant. Aan het einde van de eeuw duikt nog een late variant van de sage-opstelling op: in plaats van een koord wordt een metalen ketting met veel draadjes gebruikt, en als knoop een platte, ronde netsuke genaamd manju.

Vrouwen lieten het set doorgaans niet aan de obi hangen, maar droegen de pijp en het zakje in de mouwen van de kimono of tussen de lagen van de obi.

Ambacht, samenstelling en signatuur

Een set kwam meestal niet uit één hand: de meester die de koker sneed, de smid die de sluiting maakte en de ambachtsman die de knoop sneed, waren doorgaans andere personen. Vermogende opdrachtgevers lieten de onderdelen naar eigen smaak samenstellen, en het voltooide set werd soms afgeleverd met een doosje waarop informatie over de maker was geschreven (hakogaki; als het de eigen handtekening van de meester droeg, tomobako). De sets werden ook niet als vaste, onveranderlijke gehelen beschouwd; naargelang het seizoen of de gelegenheid werden onderdelen vervangen.

Er bestaat geen algemene regel wat betreft signering. Gedurende de achttiende eeuw werden deze voorwerpen als alledaags gebruiksgoed beschouwd en niet gesigneerd; in de negentiende eeuw raakte het signeren wijdverspreid; en tegen het einde van de eeuw was vrijwel alles wat voor uitvoer naar het Westen werd geproduceerd, gesigneerd. Daarom geldt in verzamelaarskringen de aanwezigheid van een signatuur op zich niet als kwaliteitsmaatstaf.

Van statussymbool tot museum

Het dragen van sieraden was voor mannen geen gewoonte, en het dragen van een zwaard was voorbehouden aan de adel en de samoerai. In zo'n omgeving was een zorgvuldig versierd rookset een van de weinige voorwerpen waarmee de eigenaar zijn positie en smaak kon tonen. Toen het edict van Haitōrei van 28 maart 1876 iedereen behalve het leger, de politie en de voormalige heren verbood in het openbaar wapens te dragen, werd deze functie van het set nog belangrijker.

Na 1868, met de verspreiding van westerse kledij, verdween het probleem van de zakken, en trokken de sets zich terug uit het alledaagse gebruik; de productie ging nog een tijd door voor verzamelaars in Europa en Amerika. Vandaag worden deze stukken in groten getale bewaard in musea en particuliere collecties. Het Museum voor Tabak en Zout in het Sumida-district van Tokio geldt als het belangrijkste adres op dit gebied; ook de naar de rakugo-meester Katsura Bunraku genoemde verzameling tabakszakjes zou daar bewaard worden. De latere pijpenproductie van Japan wordt behandeld in het artikel voorbij Tsuge.