De Namen van Zeeschuim: Meerschaum, Écume de Mer, Sepioliet

De namen van zeeschuim vormen een voorbeeld van hoe één mineraal in vier talen op vier verschillende manieren wordt benoemd. Dit gehydrateerde magnesiumsilicaat met de formule Mg4Si6O15(OH)2·6H2O wordt in de mineralogische literatuur sepioliet genoemd, in het Duits Meerschaum, in het Frans écume de mer en in het Turks lüle taşı. De ene naam beschrijft het uiterlijk van de steen, de andere waarop hij lijkt, en weer een andere waarvoor hij dient; de enige rechtstreekse vertaalrelatie tussen deze namen bestaat tussen het Duits en het Frans.

De vergelijking met zeeschuim

Het Duitse Meerschaum betekent letterlijk "zeeschuim". Het woord kwam in 1784 als zodanig het Engels binnen en duidde eerst een zachte, witte kleisoort aan, en vanaf 1789 ook de pijp met kop die van deze klei werd gemaakt. Het Franse écume de mer is een rechtstreekse vertaling van het Duits. De fysieke grondslag van de vergelijking is duidelijk: de steen is poreus, zacht en wit, en stukken met lage dichtheid zinken niet in water. Eén etymologisch woordenboek stelt dat deze omschrijving niet uniek Duits is en spoort het na via de Latijnse spuma maris en de Griekse halos akhne tot het Perzische kef-i deryâ; niet alle bronnen delen deze keten.

Naarmate de vergelijking ingeburgerd raakte, verschenen er ook mensen die haar letterlijk namen. In de populaire publicaties van de negentiende eeuw circuleerden verklaringen dat de steen gestold zeeschuim was dat op de kust was aangespoeld, of dat hij bestond uit de schelpen van in zee levende wezens; ook al werden deze verklaringen door de deskundigen van die tijd herhaaldelijk gecorrigeerd, het geloof bleef lang levend in de publicaties. In werkelijkheid gaat de eerste vermelding van het gebruik van de steen in pijpen terug tot ongeveer 1723: toen het woord in de Europese talen zijn plaats kreeg, was het materiaal al bekend.

De wetenschappelijke naam: sepioliet en voorlopers

De vandaag gangbare wetenschappelijke naam van het mineraal werd in 1847 voorgesteld door de Duitse mineraloog Ernst Friedrich Glocker. Sepioliet is samengesteld uit het Griekse sepion, dat de poreuze binnenschelp van de inktvis aanduidt, en lithos, "steen"; de reden voor deze keuze is dat de textuur van de steen op deze schelp lijkt. Vóór deze naam circuleerden in de literatuur andere aanduidingen. Het overzichtswerk waarin de Zweedse mineraloog Axel Fredrik Cronstedt mineralen naar hun chemische samenstelling indeelde, verscheen in 1758; naar verluidt legde hij de stof die overeenkomt met sepioliet hierin vast onder de naam "keffekil". Volgens dezelfde literatuur gebruikte Richard Kirwan in 1794 de naam "myrsen", en nam R. J. Haüy in 1801 de Franse tegenhanger écume de mer over; deze twee toeschrijvingen konden in onafhankelijke bronnen niet worden bevestigd. Er wordt beweerd dat keffekil aan het Tataars is ontleend en in het Turks van vorm is veranderd; de herkomst van myrsen is onduidelijk.

De bewering-Kummer

In het Frans hield lange tijd een geheel andere verklaring voor de herkomst van de naam stand: de bewering dat écume de mer in feite een verbastering is van de achternaam van een fabrikant genaamd Kummer. De enige grond die deze bewering overeind hield, was dat de twee uitspraken op elkaar leken. De teksten uit die tijd zijn het volstrekt niet eens over wie Kummer zou zijn geweest; dezelfde persoon wordt in de ene bron een meester uit Straatsburg, in een andere een fabrikant die aan de Donau werkte, en in weer een andere een geheel verzonnen naam die nooit heeft bestaan. Een negentiende-eeuws Frans woordenboekartikel dat Pipedia aanhaalt, stelt dat deze naam werd verzonnen door de schrijver Alphonse Karr; deze bewering kon elders niet worden bevestigd. Vandaag aanvaarden serieuze bronnen deze afleiding niet, omdat écume de mer immers al de vertaling is van het Duitse Meerschaum. Ook het veelverbreide verhaal dat de overgang van het materiaal naar Europa koppelt aan het beleg van Wenen in 1683 en een Hongaarse schoenmaker, wordt op vergelijkbare wijze als omstreden beschouwd.

De Turkse naam

In het Turks berust de naam noch op een vergelijking, noch op de mineralogie; hij beschrijft rechtstreeks de functie. Lüle is de naam voor het reservoir waarin in pijp en çubuk tabak wordt verbrand; lüle taşı betekent dan ook letterlijk "steen waarvan lüles worden gemaakt". Het woord is voortgekomen uit het vocabulaire van een ambacht dat op de vervaardiging van reservoirs is gebaseerd, zoals het lüle-ambacht van Tophane. Omdat vrijwel alle voor graveerwerk geschikte afzettingen zich rond Eskişehir bevinden, heeft de naam zich samen met de traditie van het snijden van zeeschuim in Eskişehir gevestigd en wordt hij soms ook in Europese bronnen als zodanig gebruikt. Dat de vier namen naast elkaar zijn blijven bestaan, is het natuurlijke gevolg van het feit dat verschillende culturen doorheen de wereldgeschiedenis van de pijp onafhankelijk van elkaar namen aan dezelfde stof hebben gegeven.