De Oorsprong van het Woord Pijp

Het woord pijp is veel ouder dan het voorwerp dat het benoemt en heeft in zijn oorsprong niets met tabak te maken. De hele westerse familie pipe, pipa, Pfeife gaat terug op het Latijnse werkwoord pipare, dat het getjilp van een jonge vogel nabootste. Het daaruit voortgekomen Vulgair-Latijnse pipa was de naam van een eenvoudig blaasinstrument met een buisvorm dat dat dunne geluid voortbracht. De naam die vandaag het rookinstrument aanduidt, was dus eerst de naam van een fluit, en vervolgens van elke soort buis. Gezien de wereldgeschiedenis van de pijp is deze vertraging niet verrassend: het voorwerp bestond eeuwenlang vóór zijn naam.

Van Instrument naar Buis, van Buis naar Rookinstrument

Het woord kwam in het Oudengels binnen als pīpe, waar het eveneens het muziekinstrument aanduidde. Dezelfde stam leeft voort in het Duitse Pfeife, het Nederlandse pijp, het Deense pibe, het Zweedse pipa, het Italiaanse en Spaanse pipa. In het Engels breidde de betekenis zich stap voor stap uit: eind 14e eeuw voor de kanalen in het lichaam, midden 15e eeuw voor orgelpijpen. Daarna volgde een verenging in de andere richting, en veranderde de algemene betekenis "buis" in de specifieke naam van één voorwerp. Etymologische bronnen dateren de betekenis "rookinstrument" op de jaren 1590; volgens wat Alfred Dunhill aanhaalt, geeft het grote Engelse woordenboek 1594 als eerste vastgelegde vermelding. Een document dat toont wie het woord aan dit voorwerp verbond en in precies welk jaar, is echter niet bewaard gebleven.

Een Voorwerp zonder Naam

Voordat het woord zich vestigde, konden Europese waarnemers het voorwerp niet benoemen en beschreven ze het daarom. Het verhaal van Jacques Cartiers tweede reis naar Canada, die in 1535 begon, vermeldt dat tabak werd verbrand in een uitgehold stuk steen of hout; in de Engelse vertaling van de tekst wordt dit stuk vergeleken met een buis. John Sparke, die de reis van John Hawkins in 1564-1565 beschrijft, tekent het voorwerp dat hij in Florida zag op als een riet met een aarden kommetje aan het uiteinde, en kan er geen naam aan geven. Ook de definitie die in William Harrisons aantekeningen voor het jaar 1573 wordt gegeven, is op vergelijkbare wijze omslachtig: een werktuig dat op een kleine schep lijkt. Het voorwerp is dus zo'n halve eeuw lang met vergelijkingen beschreven voordat het zijn naam kreeg.

Sporen van Dezelfde Logica in Andere Talen

Deze wijze van naamgeving staat niet op zichzelf. De Fransen gaven de ceremoniële pijp die ze in Noord-Amerika zagen de naam calumet, ontleend aan het Normandische dialectwoord voor herdersfluit; het woord gaat terug op een verkleinvorm van het Latijnse calamus, "riet", en is in het Turks overgenomen als kalumet. In het Duits ontbreekt juist één schakel in de keten: Pfeife heeft nooit de algemene betekenis "buis" gekregen en is blijven staan tussen muziekinstrument en pijp. De taalkundige Ernest Weekley ziet dit hiaat als bewijs dat de naam niet uit het abstracte begrip buis voortkwam, maar rechtstreeks uit de vergelijking met het instrument; dit is geen document, maar de interpretatie van een taalkundige. Daartegenover staat dat het Turkse çubuk, dat in westerse talen als chibouque is overgenomen, via een andere weg tot stand kwam: aan de oorsprong van dit woord staat geen muziekinstrument, maar een oude stam die in de Turkse talen "dun takje, twijgje" betekende.

Lüle, Çubuk en Pipo in het Turks

Het Turks volgde zijn eigen weg. In het Ottomaanse Rijk werd het voorwerp als geheel çubuk genoemd, en het kamertje waarin de tabak werd gestopt lüle; dit woord komt van het Perzische lūle, dat daar eveneens "buis, goot" betekent. Zo leidde het Turks de naam van het voorwerp niet af van een klank, maar van een vorm: de steel werd vergeleken met een twijgje, het kamertje met een buis. Het huidige woord "pipo" is een late ontlening: het Turkse Taalinstituut (TDK) herleidt het tot het Italiaanse pippo, terwijl het Nişanyan-woordenboek het aan het Franse pipe koppelt; volgens deze laatste bron dateren de eerste vastgelegde gevallen in het Turks uit het laatste kwart van de 19e eeuw. Wie de namen van het kamertje en de steel afzonderlijk wil volgen, kan het lemma anatomie van de pijp raadplegen.