Pijpen en Mensen: Een Verzamelproeve in Sarnano

A Gathering of Pipes and Men is een kort essay dat schrijver David Gerstel wijdt aan figuratieve zeeschuimpijpen. De tekst verscheen op 25 mei 2023 in de long-read-rubriek van het in Italië gevestigde tijdschrift Italics Magazine en werd diezelfde maand ook opgenomen tussen de zeeschuim-artikelen op Pipedia. Het is geen merkgeschiedenis of technische studie, maar een persoonlijk stuk waarin een verzamelaar zijn kijk op zijn eigen voorwerpen via een literaire vorm overbrengt. In die zin behoort het niet tot de technische tak van de pijpenliteratuur, maar tot de verhalende tak.

De auteur en de plaats

Volgens de auteursnoot van het tijdschrift is Gerstel een schrijver die vanuit Montreal (Canada) en Vermont (VS) naar Sarnano is verhuisd; hij heeft ook op uitnodiging bijdragen geschreven voor de opiniepagina van The New York Times. Onder het essay staat als ondertekeningsplaats Sarnano en als datum 22 mei 2023.

Sarnano is een bergstadje in de Italiaanse regio Marche, in de provincie Macerata. Het ligt op 539 meter hoogte en telde volgens de telling van 2016 3.268 inwoners; het stadje staat vermeld in de lijst "De mooiste dorpen van Italië" (I Borghi più belli d'Italia). Het essay speelt zich volledig in dit stadje af, in een huis in het historische centrum; de collectie wordt dus niet los gedacht van de plek waar zij zich bevindt.

Onderwerp van het essay

In het middelpunt van de tekst staat een collectie van zo'n dertig figuratieve zeeschuimpijpen. Bij een figuurpijp is de kop uitgesneden in de vorm van een menselijk hoofd of lichaam; ook de exemplaren die Gerstel verzamelde behoren tot types uit verschillende tijdperken en streken. Vermeld wordt dat het meest recent toegevoegde stuk aan de collectie een Wild Bill Hickok-figuur is die uit het Verenigd Koninkrijk kwam.

De constructie berust erop deze figuren niet als levenloze voorwerpen te behandelen, maar als personen die samen aanwezig zijn. Daaruit vloeit ook de stelling van het essay voort: het gezicht dat uit de hand van de graveur is voortgekomen, draagt een expressie los van de steen zelf, en die expressie blijft bestaan zelfs als de naam van de meesters niet bekend is. Dit kan worden gelezen als de in literaire vorm gegoten versie van een in het verzamelen vaak voorkomende neiging — het toekennen van een persoonlijkheid aan een voorwerp.

Plaats binnen de pijpenliteratuur

Figuratief graveerwerk is de meest uitbundige tak van de zeeschuim-productie. Negentiende-eeuwse Europese ateliers ontwikkelden een breed repertoire van portretten, mythologische figuren en genrescènes; de exemplaren uit deze periode vormen tegenwoordig het hoofdonderwerp van de veiling- en verzamelliteratuur — zie voor meer details de artikelen 19e-eeuwse gesneden zeeschuimpijpen en op pijpen gegraveerde portretten.

Gerstels essay kijkt niet naar deze materiële geschiedenis, maar naar de betekenis die eraan wordt toegekend. De personificatie van zeeschuim in poëzie en proza is een oude ader; het essay kan worden gelezen als een 21e-eeuwse voortzetting van de voorbeelden die onder de titel zeeschuim in de literatuur zijn verzameld. Dit soort teksten heeft geen documentaire waarde voor de pijpengeschiedenis; ze wekken belangstelling omdat ze de relatie tonen die de gemeenschap met de voorwerpen onderhoudt.