Wereldgeschiedenis van de Pijp

De wereldgeschiedenis van de pijp is een reis van meer dan vijf eeuwen, nauw verweven met de geschiedenis van tabak. Roken met een pijp is een traditie die eigen is aan het Amerikaanse continent; lang voordat de Europeanen voet aan wal zetten op het continent, rookten de inheemse volken van Amerika tabak in ceremoniële pijpen. Toen tabak in de zestiende eeuw naar Europa werd gebracht, verspreidde de pijp zich over de wereld, eerst in de vorm van klei, vervolgens meerschuim en ten slotte heidewortel (briar); in het Ottomaanse gebied volgde de pijp een geheel eigen weg en nam de vorm aan van de lange chiboek.

Oorsprong op het Amerikaanse Continent

Het bekende oudste thuisland van de pijp is Amerika. Bij de volken van de Great Plains in Noord-Amerika stonden ceremoniële pijpen met lange steel centraal bij gebed, verdragen en belangrijke maatschappelijke rituelen; deze pijpen zijn in de westerse literatuur bekend onder de naam vredespijp (calumet). De kop werd meestal uitgesneden uit rode pijpsteen (catlinite), en de groeven waar deze steen werd gewonnen, in Minnesota, golden voor verschillende stammen als neutraal gebied. In dit gebied werd de pijp eerder gezien als een heilig voorwerp dan als een alledaagse gewoonte.

Europa: van het Kleitijdperk naar Briar

Tabak werd in de zestiende eeuw vanuit Amerika naar Europa gebracht en verspreidde zich al snel over het hele continent. Het eerste algemeen gebruikte pijpmateriaal in Europa was klei: de goedkope en in serie te produceren kleipijp bleef meer dan drie eeuwen lang het alledaagse rookinstrument van het continent, tot de goedkope sigaret aan het einde van de negentiende eeuw haar plaats innam. Meerschuim kwam in de zeventiende en achttiende eeuw naar voren als het luxueuze alternatief voor klei en gold tot de opkomst van briar als het meest gerespecteerde pijpmateriaal.

Het eigenlijke keerpunt vond plaats halverwege de negentiende eeuw. Briar, gewonnen uit de wortelknol van de mediterrane heidestruik, werd vanaf de jaren 1850 verwerkt in het Franse plaatsje Saint-Claude en werd dankzij zijn duurzaamheid al snel de wereldstandaard; deze omwenteling, bekend als de briarrevolutie, herschreef zowel de vorm als de productiegeografie van de moderne pijp opnieuw. In dezelfde eeuw ontstond aan de andere kant van de Atlantische Oceaan een bescheiden alternatief: de maïskolfpijp, geassocieerd met het bedrijf Missouri Meerschaum, dat sinds 1869 produceert. De calabash, gemaakt van de Zuid-Afrikaanse kalebas en meestal voorzien van een meerschuimen kop, wordt geassocieerd met het beeld van Sherlock Holmes; dit beeld komt echter niet voor in de teksten van Arthur Conan Doyle, maar is ontstaan door toneelbewerkingen van het personage.

Het Ottomaanse Gebied en de Turkse Bijdrage

De pijp kreeg in het Ottomaanse gebied een andere vorm dan in het Westen: de chiboek, bestaande uit een gebakken aarden kop, een lange houten steel en een barnstenen mondstuk, maakte eeuwenlang deel uit van het alledaagse en maatschappelijke leven. De etiquette en maatschappelijke plaats van deze traditie worden behandeld in het artikel chiboek-cultuur in het Ottomaanse Rijk. Een andere blijvende bijdrage van Turkije aan de pijpgeschiedenis is meerschuim: toen in de jaren zeventig de export van ruwe meerschuim werd verboden, concentreerde de verwerking zich in Eskişehir; Turkije werd zo het belangrijkste productiecentrum van meerschuimpijpen ter wereld.

Vandaag de dag staat de pijp weliswaar in de schaduw van de sigaret, maar is het nog altijd een levend ambacht en cultureel domein: deze diversiteit, die reikt van de gevestigde fabrieken van Saint-Claude en Londen tot de ontwerptraditie van Denemarken, en van de snijders van Eskişehir tot de kolfateliers van Amerika, laat zien dat de wereldgeschiedenis van de pijp nog steeds wordt geschreven.