Portretten gesneden in pijpen: leiders, beroemdheden en legendes

Portretten gesneden in pijpen beschrijft een brede productietraditie waarin de tabakspijp niet alleen als rookinstrument, maar ook als gedenkvoorwerp werd gebruikt. Gedurende de 19e eeuw brachten meesters in klei, meerschuim, hout en porselein de gezichten van politici, militairen, heersers, schrijvers en componisten naar de kop; ook figuren uit mythologie en volksverhalen kregen dezelfde aandacht. Bij levende of pas overleden personen had de meester doorgaans een medaillon, gravure of foto als voorbeeld voor zich. Bij legendarische figuren van wie het gezicht helemaal onbekend was, was niet gelijkenis maar herkenbaarheid de maatstaf: een paar tekenen zoals een kroon, een helm of een wijnrank volstonden om duidelijk te maken wie werd uitgebeeld.

Campagne- en gedenkportretten op kleipijpen

De kleipijp was goedkoop, kon in mallen worden vermenigvuldigd en was gemakkelijk te vervangen bij breuk; daarom vinden we hier de meest talrijke voorbeelden van portretexperimenten. In de vakliteratuur wordt dit type kop "figuratieve pijp" of "gezichtspijp" genoemd; in de 19e eeuw vermenigvuldigden ze zich zo sterk dat ze op zichzelf een categorie vormden binnen de markt voor goedkope souvenirs. Gambier, een van de weinige kleipijpfabrikanten die halverwege de eeuw in de Franse stad Givet actief waren, geldt als de bekendste naam in dit veld; naar verluidt bevonden zich onder de meer dan honderd hoofdmallen namen als koningin Victoria, Napoleon, Rembrandt, Victor Hugo en Niccolò Paganini. In de Verenigde Staten worden de kleipijpen die tijdens presidentiële campagnes werden uitgedeeld dan weer in de archeologische vakliteratuur als een aparte categorie behandeld: exemplaren met gelijkenis met William Henry Harrison, Millard Fillmore, Franklin Pierce, James Buchanan en Abraham Lincoln zijn gedocumenteerd. Volgens diezelfde literatuur werd een van deze pijpen in 1994 opgegraven bij opgravingen in Poplar Forest, Virginia.

Gesneden portretten in meerschuim, hout en porselein

Meerschuim hield fijne details vast en werd zo het voornaamste materiaal van de portretsnijkunst; voor het snijrepertoire van die periode kan het artikel 19e-eeuwse gesneden meerschuimpijpen worden geraadpleegd. De bekendste reeks is de meerschuimen bustenset waarmee de firma William Demuth uit New York achtereenvolgens de Amerikaanse presidenten in de kop uitbeeldde; naar verluidt vond het idee zijn oorsprong in twee pijpen die in 1881 aan president James A. Garfield werden geschonken. Van Gustav Fischer Sr., actief in Boston, wordt verteld dat hij naast Mefistofeles, Buffalo Bill en Jeanne d'Arc ook het beroemde renpaard Directum uit die tijd uitsneed. Op porseleinen koppen werd het portret meestal niet gesneden, maar als decal op het oppervlak overgebracht. In hout gaat het portretwerk vandaag nog door. In Frankrijk zou Roger Vincent bustes van Jules Verne, Mozart, Shakespeare en Victor Hugo uit bruyèrehout (briar) hebben gesneden, terwijl de Oekraïense houtsnijder Max Bogdan sinds 2018 hedendaagse film- en politieke figuren uitbeeldt; beiden worden gezien als de huidige voortzetting van dezelfde traditie. Voor een lijst van personen die met de pijp geassocieerd worden, kan het artikel Beroemde pijprokers worden geraadpleegd.

Reineke Fuchs: de pijpencarrière van de sluwe vos

Ook dierenkoppen werden vaak gesneden in de pijpen- en sigarenpijpjeskunst; hiervan werd de vos het meest geproduceerd. Een reden hiervoor is dat de vos hier niet slechts een dier is, maar een literair personage met een naam en een verhaal. De oorsprong van het onderwerp gaat terug tot de Roman de Renart, waarvan de oudste takken rond 1174 worden toegeschreven aan Pierre de Saint-Cloud. In 1481 bracht William Caxton het verhaal naar het Engels; in 1498 drukte de Lübeckse drukker Hans van Ghetelen de Nederduitse Reynke de vos, versierd met 89 houtsneden. Johann Christoph Gottsched publiceerde in 1752 een prozabewerking; Goethe schreef op basis daarvan in 1793 het twaalfdelige versgedicht Reineke Fuchs, dat in 1794 verscheen. De eigenlijke bron voor de houtsnijders was echter de geïllustreerde uitgave, gedrukt in 1846 in Stuttgart: de zesendertig grote platen en talrijke vignetten die Wilhelm von Kaulbach (1805-1874) voor dit deel maakte, vormden een visueel repertoire waaraan meesters in meerschuim en hout zich decennialang spiegelden. Zo groeide de vos uit tot een op zichzelf staand pijpenonderwerp, gebaseerd op de beeldtaal van één enkel boek en tientallen jaren lang herhaald.