Buitenissige pijpen: de geschiedenis van dubbelkamerontwerpen

Buitenissige pijpen zijn exemplaren die buiten de klassieke indeling van kop-steel-mondstuk vallen, en waarvan de vorm of het materiaal verder gaat dan gebruikelijk is. In elke periode duiken er enkele op: een deel claimt een technische vondst, een deel is alleen gemaakt om in een vitrine te staan. Dit artikel volgt het idee dat binnen die brede groep het vaakst terugkeert: de dubbele kamer.

Het probleem dat porselein moest oplossen

In Europa ontstond de eerste wijdverbreide toepassing van het idee van de dubbele kamer uit de porseleinen pijp. De porseleinen kop, die halverwege de achttiende eeuw in Duitsland in gebruik kwam, bleef lang populair in Frankrijk, Duitsland en Oostenrijk-Hongarije; alleen is porselein niet-poreus en neemt het het vocht dat bij verbranding vrijkomt niet op. Schrijvers uit die tijd hebben de porseleinen pijp daarom fel bekritiseerd. De oplossing die fabrikanten vonden was een opvangkamer onder de kop, in het Duits abguss genoemd: de tabak brandde in de bovenste kop, terwijl de condensvloeistof zich in het onderste compartiment verzamelde. Dit systeem, opgebouwd uit los vervaardigde en in elkaar gestoken onderdelen, staat bekend als Gesteckpfeife en geldt als de eerste wijdverbreide vorm die in Europa als "dubbelkamerig" werd beschouwd. Een deel van de buitenissige pijpen kende dit probleem echter helemaal niet; volgens overleveringen waren Engelse en Venetiaanse glazen pijpen en keramische "puzzel"-pijpen niet bedoeld om te roken, maar als sierstuk en vertoon.

Kamer in een kamer: de patentgolf

19. De negentiende eeuw is een periode waarin ongewone pijpontwerpen de patentbureaus overspoelden. S. Paul Jung Jr. bracht in 1987 de pijp- en aanverwante patenten die het Amerikaanse octrooibureau tussen 1858 en 1899 verleende samen in een verzameling van twee delen; honderden aanvragen zijn daarin met hun tekeningen te zien. Een aanzienlijk deel van deze aanvragen werkt hetzelfde idee uit: een tweede kom in het lichaam plaatsen.

Het Amerikaanse patent nr. 74.050, verleend op 4 februari 1868 aan James Cook uit West Groton, Massachusetts, beschrijft een binnenkom die op de buitenste kamer wordt geschroefd en desgewenst kan worden losgemaakt; de rook wordt via gaatjes onderin de binnenkom naar de ruimte tussen de twee lichamen getrokken. De aanvraag van John F. Kennefick uit Cripple Creek, Colorado, ingediend op 1 oktober 1900, resulteerde op 10 september 1901 in patent nr. 682.470: tussen de hoofdkamer en de erin geplaatste extra kamer werd een luchtkamer gelaten, waarbij de bovenranden van beide komen met een geperforeerde ring werden verbonden. Beide patenten hebben dezelfde motivatie: de pijp droog houden en de rook afkoelen voordat hij de mond bereikt. Uit Groot-Brittannië zijn begin jaren 1870 vergelijkbare aanvragen bekend, waarbij sommige ontwerpen de tweede kom als kolenbed of sigarenhouder beschouwden; daarbij ging het minder om afkoeling dan om controle over verbranding en nicotine. Voor andere takken van diezelfde zoektocht kan het artikel pijpfilters en -systemen worden geraadpleegd.

Afrikaanse pijpen met dubbele kamer

Terwijl de dubbele kamer in Europese patentbureaus als een nieuwigheid rondging, was ze in Afrika ten zuiden van de Sahara al lang een alledaagse vorm; de reis- en etnografische literatuur van de negentiende eeuw vermeldt deze pijpen geregeld. In een verzameling uit 1866 over de Unyoro-regio (Bunyoro) in Oost-Centraal-Afrika staat beschreven dat twee kamers die op één steel zijn aangesloten het mogelijk maakten om twee verschillende soorten tabak tegelijk te roken. In een verslag van een internationale tentoonstelling uit 1872 worden ook de Noord-Afrikaanse pijpen met twee kamers vermeld. W. A. Penn beschrijft in zijn in 1901 verschenen tabaksgeschiedenis The Soverane Herbe een houten, met blik beklede Zoeloepijp met dubbele kamer; Penn beschouwt dit als een poging om rooksoorten te mengen. Hoewel bekend is dat de tabak door Europeanen naar het continent werd gebracht, wordt aangenomen dat het de lokale traditie was die de vorm van de kamers bepaalde; een bewezen verband met de Europese voorbeelden is niet aangetoond.

Van catalogi tot vandaag

20. In de twintigste eeuw deed het idee van de dubbele kamer zijn intrede in fabriekscatalogi, al hielden de catalogusnamen vaak niet wat ze beloofden. De "Twin Bowl"-modellen die Kaywoodie in de jaren vijftig in het assortiment had, hebben geen twee afzonderlijke tabakskamers; deze pijpen werken met verwisselbare schuimkomen die op het lichaam worden geplaatst. De bekendste voorbeelden uit die periode van de kamer-in-een-kamer-logica zijn de pijpen General Dawes en Captain Warren.

Werkelijk twee afzonderlijke kamers hadden de bruyèrehouten (briar) pijpen die in het laatste kwart van de twintigste eeuw uit de handen van Deense meesters kwamen. Bij de briar met dubbele kamer van Peter Stokkebye bepaalt een keuzering op de steelband welke kamer voor de trek wordt opengezet; wordt de ring in het midden gelaten, dan kunnen beide kamers samen worden gerookt. De vorm wordt vandaag nog steeds sporadisch door meesters uitgeprobeerd, maar is nooit wijdverbreid geraakt: in geen enkele tabel van klassieke pijpvormen heeft ze een eigen regel.