Stummel: oorsprong en betekenisverschuiving van een term

Stummel is in het hedendaagse pijpenvocabulaire de term die de kop, de hals en de overgang daartussen omvat — dus het hele deel van de pijp buiten het mondstuk. Het woord is aan het Duits ontleend, maar vreemd genoeg duidt het in het Duits zelf dit onderdeel van de pijp niet aan. De huidige betekenis staat aan het einde van een lange overdrachtsketen die loopt van de woordenboekbetekenis, via een vorm van Duitse porseleinen pijpen, tot in de handelstaal van de Amerikaanse pijpenindustrie.

Duitse oorsprong

Het Duitse woord Stummel betekent "stomp, restant, overgebleven stuk". Men neemt aan dat het woord teruggaat op de Middelhoogduitse vorm stumbel, die op zijn beurt afkomstig is van het Oudhoogduitse bijvoeglijk naamwoord stumbal, met de betekenis "geknot, afgesneden". In het dagelijks Duits komt het woord vooral voor in samenstellingen: Zigarettenstummel betekent sigarettenpeuk, Kerzenstummel kaarsstomp.

Er bestaat ook een aan de pijp gerelateerde betekenis, maar die verwijst naar iets anders. In Duitse woordenboeken wordt Stummelpfeife gedefinieerd als "tabakspijp met korte steel"; het duidt dus niet op een onderdeel, maar op een kort model van de pijp. Ook de ingang Pfeifenstummel in het door de gebroeders Grimm opgezette Deutsches Wörterbuch wijst dezelfde kant op: een klein tabakspijpje met een korte buis. De Duitse naam voor de kop zelf is Pfeifenkopf, letterlijk "pijpenhoofd".

Een vormnaam bij porseleinen pijpen

In publicaties van het Amsterdam Pipe Museum in Nederland is stummel niet de naam van een onderdeel, maar van een vorm: een porseleinen pijpenkop met een ovale kop en een knopvormige voet aan de onderkant, met een korte hals. De vorm van de kop is ontleend aan de kleipijp-traditie van Gouda, maar omdat porselein niet steunt op een lange, dunne steel, is de pijp op een geheel andere manier opgebouwd: de kop rust op een vochtreservoir van buffelhoorn of porselein, terwijl de rechtopstaande steel apart wordt bevestigd, van hout of hoorn.

Volgens de datering van het museum ontstond de vorm in 1780 en werd hij snel populair omdat het brede, platte oppervlak zich goed leende voor handbeschildering. Na 1840, toen de productie groeide, kwam de porseleinen pijp binnen het bereik van bredere lagen van de bevolking; vanaf 1850 verving decalcomanie en lithografische druk het handmatig schilderen. Vanaf 1880 werden speciale sets met opdruk gemaakt voor reservisten van het Pruisische leger; deze werden gegeven als aandenken aan de diensttijd. Tijdens de Eerste Wereldoorlog verdween de stummel van de markt, en het enige type dat overbleef was toeristisch souvenirgoed; in het dagelijkse roken nam de briarpijp zijn plaats in.

Rompnaam in de Amerikaanse handelstaal

Wanneer en via welke weg het woord de VS binnenkwam, is niet bekend; volgens overlevering was het vanaf de tweede helft van de 19e eeuw al ingeburgerd in de taal van de Amerikaanse pijpenhandel. De betekenis was ditmaal versmald: het duidde niet langer op een pijpentype of een porseleinen kop, maar uitsluitend op de houten romp waaraan nog geen mondstuk was bevestigd.

Deze versmalde betekenis bleef niet beperkt tot het jargon van de werkplaats, maar vond ook zijn weg naar officiële documenten. Overgeleverd wordt dat in de Summary of Tariff Information uit 1929, met betrekking tot de tariefwet van 1922, stummel wordt gedefinieerd als een aparte handelscategorie: pijpenkoppen zonder mondstuk, afgewerkt of halfafgewerkt. Volgens diezelfde bron waren de meeste hiervan van briar gemaakt, de rest van ander hout, meerschuim of synthetische hars; in de VS werden ze niet bedoeld om zelfstandig te worden verkocht, maar kwamen ze voort als tussenproduct van de binnenlandse briarpijp-productie.

De term maakte ook deel uit van de arbeidsverdeling in de fabriek. In het beroependictionary van het Amerikaanse ministerie van Arbeid, de Dictionary of Occupational Titles, werd de arbeider die ruwe koppen selecteerde apart vermeld als "stummel selector"; volgens de overgeleverde definitie sorteerde deze persoon de koppen op briar-kwaliteit en halsmaat, en zonderde hij de gebarsten en verrotte exemplaren af van de productie.

Hedendaags gebruik

De term bleef niet beperkt tot de handelstaal, maar drong ook door tot Engelse woordenboeken. In de pijpenliteratuur is de gangbare definitie: de kop, de hals en de overgang daartussen; bij een briarpijp meestal het deel dat uit één enkel stuk hout wordt gesneden. Ook de praktische waarde van de term komt hieruit voort. Bij klassieke vormen is duidelijk waar kop en hals van elkaar gescheiden zijn, en kan er apart over de twee onderdelen worden gesproken; bij vrije sneden zoals freehand vervaagt deze grens, waardoor er geen andere praktische mogelijkheid overblijft dan het geheel met één naam aan te duiden. In het Nederlands is de gangbare vertaling "romp"; de onderlinge plaats van de onderdelen wordt behandeld in het artikel pijpanatomie.