Tabako-bon (Japans Rookdienblad)

Tabako-bon is een dienblad, doos of kastje met kleine laden dat in Japanse huizen, winkels en theekamers alles wat nodig is voor het roken van de kiseru in één en dezelfde opstelling samenbrengt. Het element bon in de naam betekent "dienblad"; dit weerspiegelt dat de vroegste exemplaren ronde of ovale dienbladen waren. Woordenboeken noemen als oudste bekende vermelding van het woord de haikai-bloemlezing Taka Tsukuba uit 1638; dit betekent dat het voorwerp ongeveer een halve eeuw na de komst van tabak op het eiland zijn naam kreeg. Wat de vorm betreft, wordt aangenomen dat het zich ontwikkelde uit het kō-bon-dienblad dat bij de wierookceremonie (kōdō) werd gebruikt. Hierin ligt ook het aspect dat Japan onderscheidt binnen de wereldgeschiedenis van de pijp: de pijp werd niet als op zichzelf staand voorwerp beschouwd, maar als onderdeel van een geheel dat samen met de bijbehorende benodigdheden was opgebouwd.

De Twee Onmisbare Onderdelen van het Geheel

Er zijn twee vaten die een dienblad tot een tabako-bon maken. De hi-ire (火入) is een meestal van keramiek gemaakt vat waarin het kleine gloeiende kooltje dat de pijp moet aansteken, in as wordt begraven; woordenboeken vermelden dat het voorkomt in een tekst uit 1678. De haifuki (灰吹) is de bamboebuis waarin de opgerookte kop wordt leeggeklopt door er zachtjes tegenaan te tikken; een vinger water op de bodem voorkomt dat de as opwaait. De naam komt voor in een bloemlezing uit 1674 en wordt ook togeppō genoemd. Bij de wierookceremonie vervulden de kōro en de taki-gara-ire dezelfde functies.

Naast dit tweetal bevonden zich er traditioneel twee kiseru. De tabak lag in een ondiepe doos met deksel of in een gevouwen dikke papieren envelop, de tatōgami; het gebruikte snijsel is de haarfijn gesneden kizami-tabako, behandeld in het artikel tabakssnijselsoorten. Wilde een huishouden het geheel uitgebreider maken, dan werden er ook een metalen tang om het kooltje te dragen, een dun staafje om de kop te openen, en stevig gedraaide papieren lonten (koyori) aan toegevoegd.

In de Theekamer

Het roken van de kiseru vond binnen een eeuw na de introductie van tabak in Japan ook zijn weg naar het verloop van de theebijeenkomst (chaji). Het geheel werd eerst op de wachtbank in de tuin geplaatst; nadat het deel met de sterke thee was afgesloten, bracht de gastheer het naar de theekamer. Deze handeling gaf aan dat het plechtige deel van de bijeenkomst voorbij was en het ontspannen deel begon. Het dienblad werd voor de hoofdgast neergezet. Volgens de etiquetteteksten uit die tijd bracht de gast geen eigen tabak mee, maar nam hij genoegen met wat de gastheer had klaargezet; net als bij thee en sake werd de aangeboden kiseru meestal eerst een paar keer beleefdheidshalve afgewezen.

In Huis en Winkel

Omdat het gebruikelijk was dat het winkelen gepaard ging met een gesprek en een gedeelde kiseru, hielden ook winkels hun eigen geheel bij de hand. Dit waren eenvoudige oplossingen: een kant van een open houten doos werd met koper bekleed en fungeerde zo als een dekselloze hi-ire, waarnaast een stuk bamboe werd geplaatst. Op de romp van sommige exemplaren is de naam van de winkel in grote letters gegraveerd. Het geheel van herbergen en theehuizen kwam overeen met dat van huishoudens op een vergelijkbaar niveau. In huizen varieerde het geheel, afhankelijk van de status van het huishouden, van een eenvoudig dienblad tot een kastje met laden.

Kastjes en de Periode na Meiji

In welgestelde huizen ontwikkelde de tabako-bon zich tot een klein ladekastje met de naam tabako-dansu. De romp werd ofwel gemaakt van fijn geaderd hout, ofwel gelakt; exemplaren met maki-e (versiering met goudstof) en parelmoerinleg (raden) op een zwarte ondergrond hielden op gewoon gebruiksvoorwerp te zijn en werden kamerdecoratie. In het kastje bevinden zich een bij het geheel passend versierde metalen hi-ire met deksel en een haifuki, een draaghandvat dat de versiering van de romp voortzet, een haak voor een of twee kiseru, en laden verdeeld over tabak en benodigdheden. De kiseru die voor deze kastjes werden gereserveerd, waren meestal de rao-kiseru met bamboe steel en bereikten 25 tot 30 centimeter; ze werden een paar centimeter langer gehouden dan de pijpen die naar buiten werden meegenomen. In museumcollecties zijn ook andere vormen van dezelfde familie te zien: exemplaren met een handvat om mee te dragen, exemplaren die aan drie zijden gesloten zijn om de wind te keren, lange smalle dozen die naast het bed werden geplaatst, tonvormige en bootvormige exemplaren, en kastjes met een extra lade voor schrijfgerei.

Na de Meiji-restauratie van 1868 verminderde de verspreiding van de sigaret het roken van de kiseru; ook de tabako-bon trok zich terug uit het dagelijks leven en bleef voortbestaan in de theepraktijk en in museumcollecties. Terwijl in het Westen tabakszak, -pot en -doos elk onafhankelijk van elkaar evolueerden, is het feit dat Japan al deze zaken in één en dezelfde opstelling samenbracht, het duidelijkste verschil met de traditie van de tabaksdoos en -pot.