Tabako-ire en Tonkotsu (Japanse tabaksdozen)

Tabako-ire betekent letterlijk "tabaksdoos"; in Japan is het eeuwenlang de gemeenschappelijke naam geweest voor elk type houder dat diende om tabak buitenshuis mee te dragen. In het verzamelaarsjargon heeft de term tegenwoordig een engere betekenis: de zachtlijvige tas heet tabako-ire, de stevige doos heet tonkotsu. Er wordt vermeld dat deze tweedeling vóór de 20e eeuw in Japan niet gangbaar was; toch is ze, omdat ze bruikbaar is, blijvend geworden onder verzamelaars. Beide houders maken deel uit van de persoonlijke Japanse rookuitrusting en vormen de buitenshuis-tegenhanger van het thuis gebruikte tabako-bon-dienblad.

De twee vormen van de zachte tas

Bij vroege tassen worden twee hoofdvormen onderscheiden. Bij de zakvormige tas wordt de opening bijeengehouden door een kraaltje (ojime) dat over een koord is geregen; men neemt aan dat deze vorm afstamt van de geldbuidel kinchaku. De rechthoekige tas met deksel zou dan weer afstammen van hiuchi-bukuro, die diende om vuursteen en tondel mee te dragen; het deksel werd vastgehouden met een koord (himo) dat om het lichaam werd gewonden. De tweede vorm kreeg al snel de overhand en werd de norm voor dagelijks gebruik. In rechthoekige tassen bevindt zich meestal een binnenzak die tot halverwege het lichaam reikt; er wordt aangenomen dat dit vak, dat aanvankelijk bedoeld was voor het vuurstel, later werd gebruikt om een korte kiseru mee te dragen.

Wat het materiaal betreft, is er een ontwikkeling van papier naar leer te zien. Volgens overlevering werden de eerste tassen halverwege de 17e eeuw in Kyoto gemaakt van gelakt papier; tegen het einde van de eeuw hadden papieren tassen zich over het hele land verspreid en bleven ze gedurende de gehele 18e eeuw populair. Toen de kosten van de versiering op papier stegen, kwamen leer en stof op de voorgrond; deze werden de belangrijkste materialen van de 19e eeuw.

De metalen sluiting van het deksel: kanagu

18. In de rechthoekige tassen uit de 18e en 19e eeuw sluit het deksel met een metalen mechanisme dat kanagu of kanamono wordt genoemd. Het mechanisme bestaat uit drie delen: de omote kanagu (mae-kanagu) aan de buitenkant van het deksel is bijna altijd reliëfversierd, de uraza aan de binnenkant blijft ofwel glad, ofwel wordt hij met graveerwerk versierd, en het derde onderdeel is een klauw die op het lichaam is bevestigd en in de uraza klikt. Omdat reliëfwerk en graveerwerk aparte vakgebieden zijn, staan er achter een sluiting die aan beide zijden versierd is, meestal twee meesters.

De sluiting werd niet als een blijvend onderdeel beschouwd; hij werd verwisseld naargelang het seizoen of de bestemming, en bij één set konden meerdere kanagu horen. Bij sommige exemplaren was de omote kanagu oorspronkelijk niet voor dit doel gemaakt: een zwaardgreepversiering (menuki) of een kimonospeld werd later aangepast tot sluiting. Achter deze aanpassingen schuilt een geschiedenis. Het verbod op het dragen van zwaarden bij het edict Haitōrei van 1876 maakte de metaalmeesters die zwaarduitrusting maakten werkloos; een deel van hen richtte zich op de productie van kiseru en kanagu. Toch was het niet de metaalmeester, maar de tas- en zakkenmaker fukuro-monoya die de gehele uitrusting samenstelde.

Tonkotsu: de doos met het harde lichaam

De dozen met een hard lichaam werden meestal van hout gemaakt, zelden van metaal; ook hun geschiedenis gaat terug tot halverwege de 17e eeuw. Bij houten exemplaren komen vier vormen naar voren:

• een dik, rond lichaam met het deksel in het midden;

• een lichaam dat de vorm behoudt van een natuurlijk object zoals een boomknoest of hoorn, en dat vanaf de bovenkant opengaat;

• een lichaam dat is uitgesneden als een driedimensionale figuur zoals hotei, daruma of een schedel, en dat vanaf de boven- of zijkant opengaat;

• een rechthoekig lichaam met afgeronde hoeken, dat meestal vanaf de bovenkant opengaat.

Van deze laatste wordt gezegd dat hij zich het beste leent voor snijwerk, inlegwerk, lakwerk en toegepast metaalwerk. Een tonkotsu heeft vrijwel altijd één vak; de bekende uitzondering is een zeldzame vroege rechthoekige vorm met twee lagen. De afmetingen worden in slechts één bron vermeld: ongeveer 10-13 cm hoog, 8 cm breed, 5-8 cm diep. De ondiepe onderste laag is bestemd voor het vuurstel, de diepere bovenste laag voor tabak.

De tonkotsu wordt vaak verward met de inrō. De inrō is een sagemono met meerdere vakken, bedoeld voor het meedragen van een zegel en medicijnen; dat hij meerdere vakken heeft, doorgaans kleiner is en meestal in lakwerk is uitgevoerd, is voldoende om hem te onderscheiden.

Verspreiding en late periode

In de schilderingen en prenten van de periode komt de zachte tas duidelijk vaker voor dan de harde doos; voor de fijngesneden kizami-tabak gold de tas als de voorkeursoptie voor dagelijks gebruik. Tegen het einde van de 19e eeuw is bij beide typen een neiging tot verkleining te zien; sommige exemplaren komen op de helft van de gebruikelijke maat. Bij de tassen wordt deze verandering verklaard doordat de uitrusting begon te worden meegedragen in de zak van westerse kleding.