De Obscene Tak van Tobacciana: Erotische Tabaksverzamelingen

Tobacciana is de naam van het verzamelgebied dat voorwerpen omvat die rond tabak en tabaksgebruik zijn geproduceerd. Pijpen en stoppers, snuifdozen, sigarenknippers en -bandjes, tabaksblikken, luciferdoosjes, verpakkingsetiketten, affiches en reclamedrukwerk vormen het alledaagse materiaal van het gebied. Binnen dit brede repertoire bevindt zich een ader die onderzoekers apart behandelen: voorwerpen met erotische of obscene beelden, variërend van toespelingen tot expliciete afbeeldingen. Onderstaand artikel vat deze ader samen als een historisch fenomeen; het bevat geen afbeeldingen of gedetailleerde beschrijvingen van de voorwerpen.

Seksueel Beeld in Reclame en Druk

19. In het laatste kwart van de eeuw maakten tabaksbedrijven het presenteren van hun producten samen met vrouwelijke figuren tot een vaste reclamemethode. In de Verenigde Staten begonnen de geïllustreerde kaartjes die bij sigarettenpakjes werden gevoegd in 1879 bij Allen & Ginter; in de eerste series stonden portretten van toneelactrices naast boksers en honkballers, stamhoofden, vlaggen en wilde dieren. Sigarenkistetiketten en muuraffiches gebruikten hetzelfde repertoire, vaak in een nog vrijere stijl. De beeldende kunst van die tijd behandelde deze band ook onafhankelijk: de Belgische schilder en graveur Félicien Rops (1833-1898) staat bekend om zijn prenten en tekeningen bij de negentiende-eeuwse erotische literatuur; zijn naam duikt vaak op in studies naar de plaats van het beeld van de rokende vrouw in de iconografie van die tijd.

Het Beeld in de Lens

De miniatuurfoto verstopt in een herinneringsvoorwerp ontstond uit de technische nieuwsgierigheid van het midden van de negentiende eeuw. René Dagron vond in 1857 een manier om een microfoto te bevestigen aan het uiteinde van een dunne, cilindrische lens; in dit mechanisme, genoemd naar de Stanhope-lens waarop het is gebaseerd, verschijnt het beeld vergroot wanneer de lens naar een lichtbron wordt gehouden. De stukken die Dagron "fotomicroscopisch juweel" noemde, werden verwerkt in ringen, ivoren beeldjes, pennen, naaigerei en zelfs vioolstrijkstokken. De verzamelliteratuur rekent ook pijpen met een lens in het mondstuk of de steel tot dezelfde familie; volgens diezelfde literatuur werd voor een deel van de afbeeldingen, in plaats van de gebruikelijke onderwerpen als kerken, monumenten en stadsgezichten, gekozen voor erotische taferelen. Het onderscheidende kenmerk van het mechanisme was dat het beeld niet aan iedereen die naar het voorwerp keek, maar alleen aan wie de lens tegen zijn oog hield, werd geopenbaard.

In Mal, Porselein en Steen

Gieten en snijwerk lieten de pijpenmaker een breed onderwerprepertoire na. Negentiende-eeuwse gegoten kleipijpen werden in zeer uiteenlopende vormen geproduceerd, waaronder portretten, dierenfiguren, actuele politieke karikaturen en openlijk obscene taferelen; in de literatuur over kleipijparcheologie wordt vermeld dat exemplaren uit deze laatste groep door douanediensten in beslag werden genomen en vernietigd. De kleurentransferdruk die in de tweede helft van de negentiende eeuw op Duitse porseleinen pijpenkoppen ingang vond, bood een veel goedkopere reproductiemethode dan handbeschildering en vergrootte de variëteit aan behandelde onderwerpen. Meerschuim werd dan weer, dankzij zijn snijbaarheid, het belangrijkste materiaal voor figuratief werk; de traditie van figuratief bewerkte pijpenkoppen, die in Europese ateliers en later in de meerschuimsnijkunst van Eskişehir voortleefde, vertoonde een verscheidenheid die liep van klassieke bustes tot erotische onderwerpen.

Verzamelingen en het Grensvraagstuk

Het samenbrengen van dergelijke voorwerpen kwam soms via een politieke aanleiding in de archieven terecht. Genrich Jagoda, die van 1934 tot 1936 aan het hoofd stond van de Sovjet-geheime dienst NKVD, werd in maart 1937 gearresteerd, waarna zijn twee woningen in Moskou en zijn buitenhuis werden doorzocht; volgens het huiszoekingsverslag werden daarbij 3.904 pornografische foto's, 11 films en 165 obscene, gesneden pijpen en sigarettenpijpjes in beslag genomen. Tot de beschuldigingen tegen Jagoda behoorde ook corruptie; in maart 1938 werd hij berecht en gefusilleerd.

Het lezen van de pijp als een seksueel beeld is niet alleen een zaak van verzamelaars: Sigmund Freud stelde in De Droomduiding een interpretatie voor die de pijp als de vormelijke tegenhanger van het mannelijk geslachtsorgaan beschouwde, en deze lezing wordt vaak aangehaald in de literatuur van het vakgebied. Of dergelijke voorwerpen als kunst dan wel als obsceen materiaal moeten worden beschouwd, is in verzamelaarskringen tot op vandaag een onafgesloten discussie; het criterium gaat zelden verder dan de persoonlijke opvatting van de verzamelaar. Een vergelijkbaar dilemma is ook in de rechtspraak terechtgekomen: in de uitspraak Jacobellis v. Ohio van het Amerikaanse Hooggerechtshof uit 1964 zag rechter Potter Stewart openlijk af van het definiëren van obsceniteit en volstond hij met te zeggen dat hij het zou herkennen wanneer hij het zag. Voor het algemene kader van hoe de pijp veranderde van gebruiksvoorwerp naar vertoon- en verzamelobject kan het artikel Wereldgeschiedenis van de Pijp worden geraadpleegd.