Tophane-Pijpmakerij

Tophane-pijpmakerij is de ambachtstak in het Ottomaanse Istanbul die zich concentreerde in de wijk Tophane en berustte op de vervaardiging van pijpkoppen uit rode klei. De kop is het gebakken aardewerken reservoir waarin de tabak van de langstelige chiboek (çubuk) en van de waterpijp werd geplaatst; de Ottomaanse pijp bestond niet uit één stuk: de kleikop werd op een houten steel en een amberen mondstuk gemonteerd. "Tophane-werk"-koppen verwierven vooral in de 19e eeuw wereldfaam, en de naam van de wijk werd na verloop van tijd de naam van een stijl.

Ontstaan en Centra van het Ambacht

De pijpmakerij ontstond na de introductie van tabak in het Ottomaanse Rijk aan het begin van de 17e eeuw en werd al snel een zelfstandige beroepsgroep. De belangrijkste productiecentra waren Tophane in Istanbul, en verder Edirne, Avanos en Lüleburgaz; men neemt aan dat Lüleburgaz zijn naam aan dit ambacht ontleent. Van alle centra waren de ateliers van Tophane het beroemdst: volgens de bronnen waren er in de 19e eeuw in de wijk tegelijkertijd zo'n zestig pijpenmakersateliers actief. Omdat "lüle" in het Ottomaans de naam van de kop was, ontleent ook meerschuim (lüle taşı) zijn naam aan dit gebruik: van steen gemaakte kop.

Rode Klei en Productietechniek

De ateliers van Tophane stonden bekend om hun donkerrode, fijnkorrelige klei; de klei werd gehaald uit de groeven van Vize in Thracië en van Davutpaşa, Fener en Beyoğlu in Istanbul. Het deeg werd op de draaischijf of met een mal gevormd, bedekt met een engobe in een tint dicht bij de eigen kleur, versierd door snijden of stempelen, op lage temperatuur gebakken en vervolgens gepolijst en glanzend gemaakt. Exemplaren bestemd voor het paleis en herenhuizen werden versierd met goud- en zilververguldsel en bewerkt met bloemmotieven en geometrische patronen. Dat de klei poreus bleef, werd in die tijd beschouwd als een eigenschap die het aroma van de tabak ten goede kwam. De ateliers leverden niet alleen chiboekkoppen, maar ook waterpijpkoppen, kopjeshouders en koffieserviesonderdelen; al deze producten werden onder de gezamenlijke naam "Tophane-werk" aangeduid.

Stempels en Archeologische Waarde

De meesters signeerden hun producten met een stempel; naar verluidt kwamen op sommige koppen ook afdrukken voor in de vorm van een sultanstoegra. Deze stempels vormen tegenwoordig een belangrijke bron voor de archeologie: bij opgravingen in het kasteel van Silifke, het kasteel van Divriği, Bursa en Tralleis zijn koppen met meestersignatuur gevonden. In de Ottomaanse nederzettingen die zich van de Balkan tot het Midden-Oosten uitstrekten, vervullen de koppen van rode klei, vergelijkbaar met de witte kleipijpen in Europa, de functie van "gidsvondst" bij het dateren van lagen; vormfamilies zoals de lelievorm of het type met schijfvormige voet helpen periodes tussen de 17e en 20e eeuw van elkaar te onderscheiden.

Neergang en Hedendaagse Sporen

19. Met de verspreiding van de sigaret aan het eind van deze eeuw en de toenemende import van pijpen uit Europa raakte, samen met de Ottomaanse chiboek-cultuur, ook de pijpmakerij in verval; tegen het begin van de Republikeinse periode was het ambacht feitelijk uitgedoofd. Tegenwoordig worden Tophane-koppen vertegenwoordigd in museumcollecties, met voorop het Topkapıpaleis, en als opgravingsvondsten in archeologische musea. Het is bekend dat een klein aantal ambachtslieden in Istanbul probeert deze aardewerktraditie nieuw leven in te blazen.