Tsutsu (Japanse Pijpenhoes)

Tsutsu is de korte naam voor de hoes die voor de Japanse pijp wordt gemaakt; de volledige naam is kiseru-zutsu. Omdat traditionele Japanse kleding geen zakken had, werd de pijp samen met de tabakszak aan een koord bevestigd en aan de om het middel gewikkelde riem (obi) gehangen. In deze opstelling beschermde de hoes zowel de metalen uiteinden van de pijp tegen stoten, als vormde hij het langste, van buitenaf zichtbare onderdeel van de set. Daarom werden kiseru-hoezen beschouwd als voorwerpen die verder gingen dan een eenvoudig omhulsel en de smaak van de eigenaar toonden; sommige worden vandaag in musea zelfs als beeldhouwwerk beschouwd.

Vormen naar Constructie van de Romp

In de verzamelliteratuur hebben zich vijf namen gevestigd; drie daarvan zijn uit één stuk, twee bestaan uit in elkaar schuivende buizen. Deze vijfvoudige indeling is vooral een classificatie die op de antiekmarkt wordt gebruikt; in museumcatalogi komt men niet altijd dezelfde termen tegen.

De eendelige uitvoeringen worden uit één enkel blok gesneden en houden de pijp zonder deksel vast:

• Otoshi-zutsu: Van boven tot onder uitgeholde hoes met een open bovenkant. Behoort tot de meest voorkomende vormen en neemt pijpen van verschillende lengtes op; daar staat tegenover dat, omdat er geen deksel is, de pijp eruit kan vallen.

• Wari-zutsu: Een variant van de otoshi waarbij het mondgedeelte aan twee zijden is opengespleten. Omdat de randen van de spleet de pijp vastklemmen, is het risico op vallen kleiner, maar exemplaren komen zelden voor.

• Senryu-zutsu: Kooiachtige hoes waarvan het lichaam grotendeels open is gelaten. De pijp blijft staan tussen een inkeping die de kamer vasthoudt en een ring waar het mondstuk doorheen wordt gestoken. Deze constructie maakt de hoes lichter, maar tegelijk breekbaarder.

De twee in elkaar schuivende vormen sluiten dan weer als een telescoop:

• Muso-zutsu: Een buis waarbij een dun bovenstuk in een dik onderstuk schuift. In gesloten toestand is de diameter van het bovenstuk met het blote oog te onderscheiden. Omdat de lengte tot op zekere hoogte instelbaar is, past hij bij verschillende pijpen en wordt hij als het meest voorkomende type beschouwd.

• Aikuchi-zutsu: Sluit volgens hetzelfde principe als de muso, maar het bovenstuk is met twee diameters bewerkt; in gesloten toestand oogt de hoes als een enkel doorlopend lichaam met één diameter. Omdat de lengte niet instelbaar is, moet hij op maat van een bepaalde pijp zijn gemaakt. Er wordt vermeld dat dit type in kleine aantallen voorkomt, maar dat het vakmanschap er doorgaans boven gemiddeld is. De naam is afgeleid van de term aikuchi, die de zonder tsuba (stootplaat) doorlopend met de schede verbonden dolkconstructie aanduidt.

Materiaal en Vakmanschap

Het grootste deel van de hoezen is uitgesneden uit hout of hertengewei. Omdat zowel hertengewei als bamboe van nature al hol zijn, ontstaat een lang en smal lichaam uit deze materialen met weinig bewerking. Ivoor is weliswaar een gemakkelijk te bewerken materiaal, maar komt zelden voor: het uitsnijden van een hoes over de volledige lengte verandert het grootste deel van het dure blok in zaagsel. Lakwerk komt vaker voor bij de in elkaar schuivende tweedelige vorm; het meest voorkomende type, gemaakt door gevlochten riet, bamboe of stevig gedraaid papier (ganpi) te lakken, staat bekend onder de naam nagato-zutsu. Leren en stoffen hoezen komen dan weer vaak voor bij de otoshi-constructie; volgens bronnen was tot halverwege de negentiende eeuw het grootste deel van de hoezen en tabaksdozen van deze twee materialen gemaakt. Ook hoezen van verhard papier waren naar verluidt wijdverbreid, maar slechts weinige daarvan hebben de tijd overleefd.

Het vakmanschap beslaat een breed spectrum: naast alledaags werkplaatswerk bestaan er ook exemplaren die de signatuur dragen van vooraanstaande netsuke-meesters uit die tijd. Wat de afmetingen betreft, is het merendeel van de hoezen gemaakt voor de rao-kiseru met bamboe steel, met een lengte van ongeveer 18 tot 20 centimeter; omdat er in museumcollecties ook exemplaren tot 25 centimeter voorkomen, moet dit bereik niet als een strikte grens worden beschouwd. Een hoes die volledig voor de metalen nobe-kiseru is gemaakt, komt zelden voor.

Plaats in de Set en Wapenvarianten

De hoes is een schakel in het geheel van aan de riem hangende voorwerpen (sagemono); hij is ontworpen samen met de aan het koord geregen sluitkraal (ojime) en de tabakszak. In museumregistraties bestaan ook sets waarin de hoes zelf als bevestigingsknoop op de riem fungeert. Hoe de onderdelen bij elkaar werden gebracht, wordt uitgewerkt in het artikel Japanse persoonlijke rookset.

Een klein deel van de hoezen had een verdedigingsfunctie. Er zijn exemplaren bekend die van zwaar metaal zijn gemaakt; ook constructies zijn geregistreerd die er van buiten uitzien als een aikuchi-zutsu, maar waaruit bij openen een dolk tevoorschijn komt. De als teppo-zutsu aangeduide onderdelen zijn eigenlijk geen hoezen: het zijn vuurwapens die het uiterlijk van een otoshi-zutsu hebben gekregen. De Japanse termen die in dit artikel voorkomen, zijn samengebracht in het Japanse woordenboek van pijptermen.