Een hypothetische pijp uit de Tweede Wereldoorlog

Een hypothetische pijp uit de Tweede Wereldoorlog is de naam voor een dateringsraadsel dat werd opgeworpen door John C. Loring, die de stempels van Dunhill in kaart bracht. Het raadsel is als volgt opgebouwd: als een pijp op zijn kop uitsluitend een stempelvorm draagt die alleen tijdens de oorlogsjaren werd gebruikt, maar tegelijkertijd ook een jaarcode draagt die in die vorm helemaal niet voorkomt, wat dateert deze code dan? Loring zegt niet zelf zo'n exemplaar in bezit te hebben; na de oorlogsomstandigheden op een rijtje te hebben gezet, oppert hij dat zo'n stuk zou kunnen bestaan en dat de code in dat geval niet de productie, maar een latere reparatie zou documenteren.

Het codeloze oorlogsstempel

Bij Dunhill wordt het stempel niet met losse letterstempels aangebracht, maar met blokken waarin woorden en cijfers samen zijn gegoten. Deze methode maakt van elke jaarlijks wijzigende code een aparte klus: de mallen voor de code van het volgende jaar moeten van tevoren worden besteld. De oorlog onderbrak deze bestelketen, en vanaf 1941 werd een groot aantal Shells gestempeld met slechts één mal zonder jaarcode: bovenaan "DUNHILL SHELL MADE IN ENGLAND", onderaan "PATENT No 1341418/20". In welk jaar deze mal buiten gebruik raakte, verschilt per bron tussen 1943 en 1945.

De afwezigheid van de code is hier niet een gebrek aan informatie, maar informatie op zich. Omdat de mal slechts aan deze paar jaren toebehoort, plaatst de aanwezigheid van het stempel de pijp op zichzelf al in de oorlogsjaren; ook exemplaren die in de registers van reparatieateliers zijn opgenomen, worden binnen deze periode geplaatst. Volgens overlevering kan een vergelijkbare lezing worden toegepast op sommige gladde (smooth) afgewerkte pijpen die noch een jaarcode noch de aanduiding "INNERTUBE" dragen. Toch is niet elk oorlogsjaar codeloos verlopen; er zijn Shells bekend die aan 1944 worden gedateerd en die zowel een jaarcode als een ander octrooinummer dragen. Het geheel van de stempelfamilie is het onderwerp van het artikel Dunhill-dateringsgids.

De hiaat van tien jaar in de Dunhill-chronologie

Achter zo'n noodzaak schuilt een decennium waarin het merk vrijwel volledig stilviel. In april 1941 werd de winkel van Dunhill in Londen getroffen tijdens de Blitz-bombardementen; volgens overlevering ging daarbij ook een groot deel van het oude archief van het bedrijf verloren. Dit is een van de redenen waarom de Dunhill-datering niet op documenten, maar op stempels berust. De grondstoffendistributie werd aan bonnen gebonden, en de beperkingen eindigden niet met het einde van de oorlog, maar duurden voort tot begin jaren 1950. Omdat het merk tussen 1940 en 1950 geen regelmatige jaarlijkse catalogus uitbracht, springt de Dunhill-chronologie bijna in één stap van het einde van de jaren 1930 naar het begin van de jaren 1950.

Het meest tastbare spoor van de beperking is te zien in het hout. Voor de gladde afwerkingen gewenste Italiaanse briar werd tijdens de oorlog onverkrijgbaar; bij de Shell-lijn, die steunt op Algerijnse briar, was de schaarste minder zwaar. De productie van Dunhill in deze periode is dus zowel qua aantal beperkt als qua verscheidenheid smal.

De tweede lezing van de jaarcode

De beperkingen troffen ook het mondstukmateriaal: eboniet (vulcaniet) was ofwel aan bonnen gebonden ofwel volledig verboden, waardoor pijpen uit deze periode vaak een hoornen mondstuk hebben. De bekende zwakte van hoorn is de neiging tot barsten; de levensduur ervan haalt die van de kop waarop het gemonteerd is, niet. Het is daarom te verwachten dat bij een pijp met een oorlogsstempel die vandaag met een ebonieten mondstuk in omloop is, het mondstuk later vernieuwd is. Toch nuanceren onafhankelijke reparatieregisters dit beeld: sommige pijpen met oorlogsstempel zijn ook met hun ebonieten mondstuk gedocumenteerd.

Hier komt Lorings gevolgtrekking om de hoek kijken. Een jaarcode die naast de codeloze oorlogsmal is aangebracht, geeft volgens hem niet het jaar aan waarin de pijp is uitgesneden, maar het jaar waarin ze naar het atelier is teruggekeerd; de code is niet die van de productie, maar van het onderhoud. Dezelfde lezing wordt ook toegepast op pijpen die vóór 1922, het jaar waarin het systeem van jaarcodes begon, zijn gemaakt en later gerepareerd: ook daar geeft een op zichzelf staand cijfer niet de leeftijd van de kop, maar de leeftijd van de reparatie. Voor een vergelijking van hoorn, eboniet en andere opties, zie het artikel mondstukmaterialen.