William Bragge's pijptekeningen: een uiteenvallend documentenset

William Bragge's pijptekeningen vormen een handgemaakt visueel archief dat, voorwerp voor voorwerp, de verzameling documenteert die wordt beschouwd als de omvangrijkste tabaks- en pijpencollectie van de 19e eeuw. Omdat de collectie zelf tijdens het leven van de eigenaar werd verkocht en verspreid, zijn deze tekeningen bijna het enige overgebleven document dat de afmetingen en herkomst van de voorwerpen samen weergeeft. Toch is ook de set zelf later verdeeld; vandaag bevinden niet alle twintig dozen zich op één en dezelfde plek.

Het getuigenis van de catalogus

De meest betrouwbare beschrijving van de tekeningen staat in Bragges eigen catalogus. Vermelding nummer 409 van de Bibliotheca Nicotiana, in 1880 in Birmingham in slechts tweehonderd exemplaren gedrukt, beschrijft de geïllustreerde catalogus van de collectie: de tekeningen zijn op schaal, allemaal even groot en gemaakt op speciaal daarvoor bereid papier, en op elk exemplaar staan de beschrijving van het voorwerp en de herkomst met de hand geschreven. Dezelfde vermelding geeft het aantal tekeningen op ongeveer 1.200 en vermeldt dat ze worden bewaard in twintig dozen "met het uiterlijk van een boek". De vermelding nummer 408, die er vlak voor staat, presenteert een aparte set: 232 tekeningen van pijpen uit de collecties van het British Museum, Christie, het India Museum en Blackmore. In vermelding nummer 407 wordt een schrift genoemd waarin met inkt de merktekens van 260 Engelse en 310 Nederlandse producenten van kleipijpen uit de collectie zijn getekend. Bragge heeft zo niet alleen de voorwerpen zelf, maar ook de methode om ze te documenteren, vastgelegd.

De verzamelaar

William Bragge (1823-1884) was een in Birmingham geboren civiel ingenieur. Hij leidde het project voor de gasverlichting van Rio de Janeiro en werkte mee aan het tracé-onderzoek voor de eerste spoorlijn van Brazilië; in 1858 werd hij benoemd tot algemeen directeur van John Brown & Company in Sheffield, een functie die hij tot 1872 bekleedde. In 1870 werd hij verkozen tot Master Cutler, het hoogste ambt van het messenmakersgilde van de stad. Hij was lid van de Society of Antiquaries, de Royal Geographical Society en de Anthropological Society. Het voorwoord van de druk van de catalogus uit 1880 vermeldt dat hij ongeveer twintig jaar eerder begon met het verzamelen van tabaksgerelateerde voorwerpen. Het aantal door hem verzamelde pijpen wordt in de bronnen opgegeven als 13.000.

Bragge beschouwde de pijp niet als siervoorwerp, maar als etnografisch document. In zijn voorwoord benadrukte hij de verspreiding en de oudheid van tabaksgebruik; hij rangschikte de inheemse pijpen uit de grafheuvels van Noord-Amerika volgens dezelfde maatstaf als de bewerkte meerschuimexemplaren van Europa. De tabaksbibliotheek die hij daarnaast opbouwde, geldt als de eerste gespecialiseerde bibliografie in het Engels op dit gebied.

Uiteenvallen

Volgens de overlevering verloor Bragge tegen het einde van zijn leven zijn gezichtsvermogen en bracht hij zijn collectie op de markt. Begin jaren 1880 viel de verzameling uiteen: een deel van de etnografische pijpen ging naar het British Museum, en volgens de overlevering ging een deel ook naar Edinburgh; de rest werd verspreid onder particuliere kopers. Het museum vermeldt vandaag meer dan tweeduizend voorwerpen afkomstig van Bragge te bewaren, waarvan meer dan tachtig procent pijpen zijn. De Cervantes-bibliotheek van 1.500 banden, die Bragge in 1873 schonk aan de Openbare Bibliotheek van Birmingham, ging in 1879 verloren bij een brand. De tabaksbibliotheek zou in 1882 in Londen zijn geveild; of de dozen met tekeningen ook in deze verkoop zijn opgenomen, is niet bekend.

Het spoor van de twintig dozen duikt in de 20e eeuw opnieuw op. Naar verluidt ontmoette de Britse verzamelaar van antieke pijpen Trevor Barton begin jaren 1970 de kleindochter van Bragges achterkleinkind en verwierf hij een deel van de dozen die in de familie waren gebleven; in Bartons eigen geschriften komt het aantal tekeningen in zijn bezit voor als 450. In 1974 kocht Louis F. Bantle (1928-2010), die sinds 1973 voorzitter was van de raad van bestuur van U.S. Tobacco, met de gedachte een pijpenmuseum op te richten in Greenwich, Connecticut, een groot deel van Bartons collectie samen met vijf dozen. De set werd zo voor de tweede keer verdeeld.

Het materiaal dat Barton overhield, liet hij in 1991 drukken onder de titel A Portfolio of William Bragge and his Pipes of all Peoples, als een portfolio van vijfentwintig exemplaren voor leden van de Académie Internationale de la Pipe; volgens de overlevering bevat het boek ook een gravure van Tristram Ellis die Bragge afbeeldt. Na Bartons dood kwam zijn collectie in september 2010 bij Christie's in Londen onder de hamer, en in de veilingaankondiging werden de dozen met de oorspronkelijke beschrijvingen en afbeeldingen van de Bragge-verzameling apart vermeld. Deze tak van de pijpenliteratuur is zo zowel vermenigvuldigd als nog verder versnipperd geraakt.

De werkelijke waarde van de tekeningen lag niet in het tonen van afzonderlijke voorwerpen, maar in het samen bewaren van afmetings- en herkomstinformatie binnen één enkel systeem. Naarmate de dozen werden gescheiden, raakte ook dit systeem verstoord; wie tegenwoordig de pijpengeschiedenis bestudeert, kan slechts de verspreide onderdelen van de set bereiken.