Pijpenpatenten: De Plaats van Registratiegegevens bij Datering

Pijpenpatenten zijn documenten die aantonen wanneer en op wiens naam het idee achter een pijp werd geregistreerd. De reden waarom ze voor verzamelaars waardevol zijn, is duidelijk: een op de steel geslagen patentnummer kan de leemte opvullen die merkencatalogi en stempellijsten laten liggen. Maar het nummer geeft niet het productiejaar van de pijp, maar het registratiejaar van de uitvinding; omdat een registratiedocument tientallen jaren met hetzelfde stempel kan worden gebruikt, wordt een patent bij datering niet als enige bewijs gelezen, maar als ondergrens.

Drie documenten die door elkaar worden gehaald

Wat de gemeenschap gezamenlijk "patent" noemt, zijn in werkelijkheid drie verschillende soorten documenten, en elk ervan draagt andere informatie bij aan de datering. Een handelsmerkregistratie omvat de naam, letter of het symbool dat de herkomst van het product aangeeft; het geeft de houder niet het recht om anderen te beletten hetzelfde product te maken, maar wel om te voorkomen dat anderen een verwarrend gelijkend teken gebruiken. Een merkregistratie zegt daarom aan welk bedrijf een stempel is gekoppeld, niet hoe de pijp is gemaakt. Een modeloctrooi (design patent) beschermt alleen het uiterlijk van het product, vormkenmerken die geen invloed hebben op de werking; omdat het het jaar aangeeft waarin een familie van vormen werd geregistreerd, is het het type dat bij datering het meest rechtstreeks wordt gebruikt. Een uitvindingsoctrooi (utility patent) beschermt daarentegen een werkend mechanisme; in de VS bedraagt de beschermingsduur sinds 1995 twintig jaar vanaf de datum van de eerste aanvraag. Wanneer bij het aflezen van een nummer op een steel niet wordt onderscheiden om welk type het gaat, is de daaruit afgeleide datum meestal onjuist.

De breuk in de Amerikaanse registraties

Het Amerikaanse octrooistelsel werd opgericht bij wet in 1790, maar het begin van het archief is niet solide. Op 15 december 1836 gingen bij een brand in Blodgett's Hotel in Washington, waar zich ook het octrooibureau bevond, ongeveer tienduizend octrooiregistraties en duizenden modellen verloren; later konden slechts 2.845 registraties worden gereconstrueerd. Octrooien die vóór de brand waren verleend, worden vandaag aangeduid met de letter "X"; het nog altijd geldende systeem van doorlopende volgnummers begon vijf maanden vóór de brand, op 13 juli 1836, met document nummer 1. Onder de geredde documenten bevindt zich geen enkele registratie met betrekking tot pijpen. Volgens de overlevering dateert het oudste Amerikaanse pijpenpatent dat in het archief te vinden is, uit 1858; de bloemlezing die verzamelaar S. Paul Jung Jr. in 1987 publiceerde, bestrijkt om die reden ook de periode van 1858 tot 1899. In dezelfde bloemlezing wordt gemeld dat het jaarlijkse aantal pijpenpatenten tegen het einde van de eeuw was opgelopen tot ongeveer dertig.

Een stempel aan een document koppelen

Waar registraties het duidelijkst van pas komen, is bij het achterhalen van de herkomst van een bekend stempel. Het systeempijpje van het merk Peterson is hiervoor een geschikt voorbeeld: de aanvraag die de Dubliner Charles Peterson op 2 september 1891 indiende, werd op 1 mei 1894 verleend onder nummer 519.135. In de tekst van het document zelf staat dat dezelfde uitvinding eerder, op 8 augustus 1890, in Groot-Brittannië en Ierland was geregistreerd, en op 22 januari 1891 in Frankrijk. Deze reeks data koppelt de stempels van drie landen aan één enkele uitvinding. Een vergelijkbare lezing wordt ook toegepast op de Dunhill-patentstempels. Voor wie in de registraties zoekt, wordt het werk vereenvoudigd door de classificatie: in de Amerikaanse modelregistraties worden pijpen ondergebracht in subklasse 163 van klasse D27, getiteld "Tobacco and Smokers' Supplies". Bij internationale modelaanvragen wordt de classificatie van de WIPO gebruikt, gebaseerd op de Overeenkomst van Locarno uit 1968.

De grenzen van de registraties

Het voornaamste zwakke punt van octrooiregistraties is dat niet elk geregistreerd mechanisme ook daadwerkelijk werd geproduceerd. 19e-eeuwse documenten staan vol uitvindingen zoals demonteerbare kogelgewrichtmondstukken, spiraalvormige en slangachtige buizen, met asbest beklede kelen, kelen bekleed met gaas, en kleine compartimenten die zijn bestemd voor nicotine en speeksel; van het grootste deel hiervan wordt aangenomen dat het nooit in fabrieksproductie is gegaan. De meesten van wie de handtekening onder deze documenten staat, zijn geen pijpenbedrijven, maar individuen zonder productiemogelijkheden. Een registratiedocument is daarom geen bewijs dat een bruyère- of meerschuimen pijp op de markt is gebracht, maar alleen dat een idee is geregistreerd. Bij datering blijft het resultaat onvolledig zolang document, catalogus en stempel niet samen worden gelezen.