Herdrukken van Oude Pijp- en Tabaksboeken

De herdrukken van oude pijp- en tabaksboeken beschrijven hoe een al lang uitverkochte literatuur de afgelopen twintig jaar via scannen en print-on-demand opnieuw in omloop is gebracht. Titels die ooit alleen bij antiquariaten of in de zeldzame-werkenafdeling van grote bibliotheken te vinden waren, verschijnen tegenwoordig tegelijk in de catalogi van tientallen verschillende uitgevers. Deze overvloed is voor de onderzoeker een gemak, maar heeft ook een noodzaak tot selecteren met zich meegebracht wat betreft drukkwaliteit en nauwkeurigheid van de bibliografische gegevens.

De drempel van het publieke domein

De juridische basis van deze golf is het verstrijken van de auteursrechttermijn. In de Verenigde Staten bedraagt de termijn voor gepubliceerde werken vijfennegentig jaar; vanaf 1 januari 2026 worden boeken die vóór 1931 zijn gepubliceerd, als publiek domein beschouwd, en de drempel schuift elk nieuwjaar een jaar op. Omdat de termijn van land tot land verschilt, is het mogelijk dat eenzelfde titel in het ene land vrij is en in een ander nog beschermd. Het overgrote deel van de pijp- en tabaksliteratuur — negentiende-eeuwse handelshandboeken, landbouw- en douanestudies, gedichtenbundels, museumcatalogi — valt onder deze drempel en is dus opengesteld voor massale herdruk.

Wie verzorgt de herdrukken

De meeste uitgeverijen die dit werk verrichten, doen niet aan redactie in klassieke zin; ze scannen bibliotheekexemplaren en zetten die via een geautomatiseerd proces om in een druk. Kessinger Publishing, in 1988 opgericht in het stadje Whitefish in de staat Montana, was in 2009 met ruim honderdnegentigduizend titels een van de zichtbaarste namen in dit veld. Ook de imprints BiblioBazaar en Nabu Press van BiblioLife, gevestigd in Charleston, South Carolina, hadden dat jaar meer dan tweehonderdzeventigduizend titels geproduceerd, met op de omslag kant-en-klare stockfoto's die geen verband hielden met de tekst. Dat Kessinger een publiek-domeintekst als auteursrechtelijk beschermd voorstelde, wekte in 2009 verontwaardiging in academische kringen, en de discussie over het claimen van auteursrecht op publiek-domeinmateriaal is een bekend probleem van deze productiewijze geworden.

Het spoor van deze productiemethode is in het boek zelf terug te lezen. Omdat het exemplaar voor het scannen uit zijn band wordt gehaald, vallen de pagina's vaak scheef en schuift de tekst naar één kant; sommige katernen worden helemaal niet afgedrukt of ondersteboven gebonden. Wanneer de gravures van de oorspronkelijke druk in lage resolutie worden gescand, verworden ze tot een vlekkerig grijs en onleesbaar geheel. Ook de imitatieleren band en de vergulde letters van sommige reeksen reiken niet verder dan de omslag; ze geven geen enkele garantie over de kwaliteit van de scan erbinnen.

Veelvoorkomende titels

Er zijn enkele klassiekers die keer op keer terugkeren in de herdruklijsten. J. M. Barries My Lady Nicotine uit 1890 draagt sinds de door Maurice Prendergast geïllustreerde Amerikaanse editie de ondertitel A Study in Smoke, en heeft sindsdien talloze edities gekend. E. R. Billings' lijvige studie Tobacco, in 1875 in Hartford verschenen, en G. L. Appersons The Social History of Smoking, in 1914 in Londen en New York uitgegeven, zijn de twee werken waarnaar wie zich met de wereldgeschiedenis van de pijp bezighoudt het vaakst grijpt. Ook Bibliotheca Nicotiana, door William Bragge in 1874 samengesteld en in 1880 uitgebreid, en beschouwd als de eerste vakbibliografie in het Engels, duikt in deze lijsten op. Museum- en verzamelcatalogi uit het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw, zoals de door Edwin Atlee Barber in 1882 in Philadelphia samengestelde catalogus van een pijpenverzameling, blijven daarentegen waardevol voor de typologie van de kleipijp en de kalumet-traditie van de inheemse volken van Noord-Amerika. Twintigste-eeuwse naslagwerken zoals The Pipe Book van Dunhill-oprichter Alfred Dunhill, in 1924 in Londen door A. & C. Black uitgegeven, en The Book of Pipes & Tobacco van Carl Ehwa, volgens de gegevens verschenen in 1974, blijven daarentegen buiten deze golf vanwege hun auteursrechtelijke status; nieuwe drukken ervan zijn door de rechthebbenden zelf verzorgd.

De oorspronkelijke tekst langs andere weg bereiken

Een gescand exemplaar van een publiek-domeinboek is meestal al vrij te lezen in archieven zoals Internet Archive, Project Gutenberg en HathiTrust; zowel het boek van Barrie als de studie van Billings zijn in deze archieven te vinden. Van de ruim achttien miljoen banden van het in 2008 opgerichte HathiTrust worden ongeveer 6,7 miljoen in de VS als publiek domein beschouwd en volledig zichtbaar ontsloten. Als het gedrukte exemplaar zelf nodig is, laten gezamenlijke catalogi zoals WorldCat, beheerd door OCLC, zien welke bibliotheek welke druk bezit; het systeem van interbibliothecair leenverkeer maakt het ook mogelijk de oorspronkelijke druk, compleet met paginaopmaak en afbeeldingen, rechtstreeks te bekijken. Omdat de bibliografische gegevens van herdrukken de eerste publicatiedatum vaak onvolledig of onjuist vermelden, moet, wanneer een datum of citaat wordt overgenomen, altijd de oorspronkelijke druk zelf als maatstaf gelden.