Pijp en tabak in de oude handelspers: feiten en mythen

Pijp en tabak in de oude handelspers beschrijft de pijpvermeldingen die zich hebben opgestapeld in vakbladen, consulaire en handelsrapporten en industrie-encyclopedieën, van het midden van de 19e eeuw tot het eerste kwart van de 20e eeuw. Dit corpus geldt als de hoofdader van de pijpgeschiedschrijving; het spreekt de taal van het atelier, het hout en het douaneboek. Diezelfde bladzijden bevatten ook het vroegst bekende schriftelijke spoor van enkele oorsprongsmythes die vandaag nog altijd in omloop zijn. De door de Amerikaanse pijpauteur Ben Rapaport op Pipedia gepubliceerde bloemlezing van citaten toont, met voorbeelden verzameld uit verspreide periodieken, dit dubbele karakter in één oogopslag.

Bladzijden die met cijfers spreken

Deze publicaties zijn het sterkst waar zij vertellen wat te tellen valt. Een tabaksgeschiedenis uit 1901 schrijft dat er jaarlijks ongeveer veertig ton ruwe bruyèrewortel (briar) naar Londen kwam, en dat Neurenberg en Ruhla elk jaarlijks een half miljoen pijpen produceerden. Datzelfde jaar noteert een bosbouwtijdschrift dat de stronken in ongeveer vijfentwintig maten en drie basisvormen werden gezaagd ("Marseillaise", "Relevé", "Belgian"). Volgens een rapport van het Amerikaanse ministerie van Handel uit 1921 werd op Corsica jaarlijks ongeveer zesduizend ton wortel gerooid, en ging in 1911 van de 1.813 ton ruw blok die van het eiland kwam, 1.505 ton naar Saint-Claude. Een handboek houtbewerking uit 1936 meldt dan weer dat de blokken, die werden gekookt en maandenlang gedroogd en vervolgens tot twee jaar lang lieten rusten, in zeventig verschillende maten werden gezaagd, waaruit zevenhonderd tot negenhonderd verschillende modellen voortkwamen. Elk van deze cijfers berust op één enkele publicatie uit die tijd; geen ervan is onafhankelijk getoetst.

Details uit het atelier

Dezelfde betrouwbaarheid houdt stand in de beschrijving van waarneembare processen. In 1912 somt een tijdschrift voor tabaksarbeiders op dat namaakbriar op de markt werd gemaakt van appel, peer, perzik, pruim, hazelaar, esdoorn en eiken. Een tijdschrift uit 1907 schrijft dat rokers de voorkeur gaven aan barnstenen mondstukken, met als tweede keuze eboniet (vulcaniet), en celluloid meden. Volgens een artikel uit 1918 over de ateliers van Saint-Claude werden gebreken in het lichaam gedicht met een pasta die bij het drogen hard werd en hittebestendig was, en werd het oppervlak bijgewerkt met schuurpapier en puimsteen, waarna de pijp, afhankelijk van de kwaliteit, in verschillende baden werd gedompeld: bij gewone waar verhulde een donkere kleur de gebreken, terwijl bij een blok met mooie nerf een kleurloos oliebad werd gebruikt dat de tekening van het hout juist naar voren bracht. De discussie over vulling (fill) blijkt hieruit al bijna een eeuw oud. Ook een industrie-encyclopedie uit 1851 vermeldt dat meerschuimpijpen in gesmolten talk en vervolgens in witte bijenwas werden gedompeld en met paardenstaarthaar werden gepolijst.

Waar de oorsprongsverhalen barsten

De zwakte begint zodra diezelfde publicaties bij de vraag "wie was de eerste" belanden. Het verhaal van de Hongaarse schoenmaker Karl Kovacs, aangeduid als degene die de eerste meerschuimpijp sneed, wordt in tijdgenoten bladen bijna als feit herhaald; toch bestaat er geen document dat deze naam bevestigt, en is het enige wat vaststaat het rond 1723 gedateerde eerste geregistreerde gebruik van het materiaal als pijp. Ook de naam zelf heeft een misverstand voortgebracht: omdat het Duitse woord "zeeschuim" betekent, werd gedacht dat de steen uit zee werd gehaald, terwijl hij in werkelijkheid uit mijnen wordt gewonnen. Het ontstaan van de kalebaspijp wordt dan weer toegeschreven aan een Britse soldaat die het mondstuk van zijn gebroken pijp bevestigde op een in het veld gevonden kalebas; het verhaal kwam in 1912 met de aantekening "naar verluidt" terecht in een farmaceutisch tijdschrift, en de bronketen breekt daar af.

"Eersten" die de tijd niet doorstaan

Om te zien hoe wankel de data zijn, volstaat het twee vermeldingen naast elkaar te leggen. Een geografietijdschrift uit 1965 schrijft dat de eerste briarpijp in 1879 werd gemaakt door een naar Engeland gekomen Franse meester; maar een landbouwtijdschrift uit 1864 beschrijft al een "briar-root"-pijp met zilveren ring en een steel van ganzenbeen. Een vergelijkbare losheid wordt gezien in bedrijfsgeschiedenissen. Een in 1920 gedrukt boek over de Ierse industrie vertelt dat Charles Peterson in Dublin "ongeveer vijfenveertig jaar geleden" begon met het maken van briar- en meerschuimpijpen. In de bedrijfsgegevens wordt de oprichting daarentegen teruggevoerd op 1865, naar de uit Neurenberg gekomen gebroeders Kapp; volgens de overlevering is Peterson pas later als derde vennoot tot de onderneming toegetreden, en werd het naar hem genoemde vochtreservoirsysteem in 1894 gepatenteerd. De kloof van tien jaar tussen het door het boek genoemde jaar rond 1875 en het door het bedrijf opgegeven 1865 laat zien hoe de "ongeveer"-uitdrukkingen in teksten uit die tijd in latere overleveringen tot een vaste datum werden. Het onderscheid dat naar voren komt, is duidelijk: deze pers is betrouwbaar waar het gaat om materiaal, procedé en handelsvolume, maar zwak bij aanspraken op prioriteit en oprichting. Elke zin waarin de woorden "eerste", "uitvinder" of "ontdekker" voorkomen, moet met terughoudendheid worden gelezen, tenzij hij door een onafhankelijk document wordt bevestigd.