Pijpenverzamelen: Nieuwsgierigheid of Vak?

Pijpenverzamelen is de bezigheid waarbij pijpen niet één voor één als rookinstrument, maar als een reeks die samen betekenis krijgt, worden verzameld. De vraag die de gemeenschap al lang bediscussieert komt hieruit voort: blijft dit een vrijetijdsbesteding (avocation), of wordt het na verloop van tijd het eigenlijke beroep (vocation)? De grens is niet scherp; een deel van de verzamelaars is in de loop der jaren onderzoeker, catalogiseerder of schrijver geworden.

Waar Begint een Verzameling?

In de verzameltheorie is niet het aantal stukken de bepalende maatstaf, maar de betekenis die de eigenaar aan het object toekent. Een pijp die alleen wordt bewaard omdat hij op zichzelf mooi of bruikbaar wordt gevonden, blijft een voorwerp op de plank; wordt hij gekozen om een reeks, een periode of een werkplaats te vertegenwoordigen, dan wordt hij onderdeel van een verzameling. Omdat het criterium naar intentie kijkt in plaats van naar hoeveelheid, telt een kleine maar coherente selectie eerder als verzameling dan een verspreide en drukke opeenhoping. De in de gemeenschap veelgebruikte drieledige indeling is de alledaagse vertaling van deze logica: de verzamelaar die met een criterium selecteert, de opstapelaar die alles wat in handen komt zonder selectie bewaart, en de hamsteraar die moeite heeft om afstand te doen. De redenen achter verzamelgedrag zijn ook onderwerp van de psychologische literatuur geweest; het werk van Werner Muensterberger, Collecting: An Unruly Passion, voor het eerst gepubliceerd in 1993, behoort tot de standaardwerken op dit gebied.

De Verzamelaars van de Geschiedenis

De eerste pijpenliefhebbers volgens de overlevering gaan terug tot het 18e-eeuwse Europa, maar de meest genoemde naam van het gebied komt uit de 19e eeuw: de uit Sheffield afkomstige ingenieur en antiquair William Bragge (1823-1884). De verzameling die Bragge van over de hele wereld bijeenbracht, wordt in de bronnen genoemd als meer dan 7.000 pijpen en, inclusief snuif- en tabaksgerei, ongeveer 13.000 voorwerpen. Zijn bibliografie Bibliotheca Nicotiana, die werken over tabak registreerde, werd voor het eerst in 1874 gepubliceerd, in uitgebreide vorm in 1880, en wordt beschouwd als een van de vroegste onderwerpsbibliografieën in het Engels. De collectie werd in 1882 via een veiling verspreid; een deel van de etnografische pijpen ging datzelfde jaar via handelaar William Wareham over naar de Christy-collectie van het British Museum. Bragge's pijptekeningen dragen eveneens de sporen van deze verspreiding. Een vaak verward detail is dat de Cervantes-bibliotheek die Bragge in 1873 aan de Birmingham Free Library schonk, een aparte verzameling was, en dat het deze schenking was die bij de brand van 1879 schade opliep.

In de twintigste eeuw werd het verzamelen onderwerp-gericht. Alfred Dunhill (1872-1959), oprichter van het merk Dunhill, vatte met zijn in 1924 gepubliceerde The Pipe Book de geschiedenis van de pijp samen; het boek is sindsdien vrijwel voortdurend herdrukt. Van de schrijver Lafcadio Hearn (1850-1904), die zich in 1890 in Japan vestigde en in 1896 het Japanse staatsburgerschap aannam, wordt overgeleverd dat hij naast boeken ook Japanse pijpen verzamelde. Bij deze pijp, kiseru genaamd, wordt een metalen kop met een mondstuk verbonden via een bamboe steel; gewone exemplaren zijn 15-25 centimeter lang en werden in de Edo-periode gedragen in kokers die kiseruzutsu werden genoemd.

Een Naamloze Bezigheid

Veel takken van het verzamelen hebben hun eigen naam gekregen: het verzamelen van ansichtkaarten heet deltiologie (deltiology, een naam voorgesteld door Rendell Rhoades in 1945), het verzamelen van lucifersdoosjes en -etiketten heet philumenie (phillumeny, een term afgeleid door Marjorie S. Evans in 1943), het verzamelen van medailles en onderscheidingen heet faleristiek (phaleristics). Voor de pijp bestaat geen dergelijke gevestigde term; voor wie de rookcultuur bestudeert, wordt vermeld dat termen als "kapnismologie" zijn voorgesteld, maar geen ingang hebben gevonden. De gemeenschap blijft tot op vandaag eenvoudigweg "pijpenverzamelaar" zeggen.

Van Nieuwsgierigheid naar Vakkennis

Een serieuze verzameling opbouwen berust meer op kennis dan op verwerven: stempels en datumcodes leren lezen, de productiemethoden van meerschuim en heideworteltradities (briar) van elkaar onderscheiden, later uitgevoerde reparaties herkennen. De categorie estate, gevormd door tweedehands pijpen, heeft de 20e-eeuwse briarpijpen tot een eigen onderzoeksgebied gemaakt; ook veilingrecords zijn een van de plaatsen waar deze kennis wordt getoetst. Vanaf dit punt nadert de bezigheid het vak via catalogisering, publicaties en expertadvies; het antwoord op de vraag in de titel verschilt dan ook van persoon tot persoon.