Geperste tabak en het begrip flake-pijp

Geperste tabak is de gezamenlijke naam voor vormen die ontstaan doordat bladeren lange tijd onder druk worden gehouden en in een mal geperst. Flake, plug, navy cut, rope (touw) en coin behoren tot deze familie; een uitgebreid overzicht van de vormen staat in het artikel tabaksneden. Ze onderscheiden zich op twee punten van losse shag-sneden: ze bevatten meer vocht en branden merkbaar langzamer. Deze twee eigenschappen hebben in de loop der tijd de vraag "welke pijp?" doen ontstaan, waaruit in de gemeenschap een omschrijving is ontstaan die bekendstaat als de flake-pijp.

Wat persen met tabak doet

Persen gebeurt niet alleen om vorm te geven. In de samengeperste massa sluiten de luchtholtes zich en begint een beperkte fermentatie. Het resultaat is chemisch van aard: bij een lang geperste melange lopen de aroma's van de bladeren in elkaar over, waardoor de afzonderlijke tabakssoorten steeds moeilijker te onderscheiden worden.

Het meest extreme voorbeeld van dit principe is de tabak Perique. Volgens de overlevering worden bij de methode die Pierre Chenet in 1824 in Louisiana ontwikkelde, de bladeren in whiskyvaten van hickory gedaan en onder druk gehouden; eenmaal per maand wordt de druk opgeheven, wordt de tabak met de hand belucht en opnieuw aangedrukt, en het rijpingsproces duurt een jaar.

Geperste tabak kent ook een tak die uit de scheepvaart stamt. Naar verluidt is de naam navy cut ontstaan uit de gewoonte van matrozen om bladeren strak met touw te omwikkelen en, wanneer nodig, van het uiteinde een plak af te snijden; John Player & Sons begon deze naam in 1883 als handelsmerk te gebruiken. In Engeland geldt Kendal als het centrum van de geperste-tabaktraditie: de snuifproductie in het stadje gaat terug tot 1792, en er wordt vermeld dat Samuel Gawith & Co. nog altijd een machine gebruikt die in de jaren 1750 is gebouwd.

Voordat het in de kop belandt

Geperste tabak komt op verschillende manieren in de pijp terecht: tussen de vingers uitgewreven (rub out), in twee of drie stukken gebroken, met een schaar in kleine stukjes geknipt, of gevouwen en in zijn geheel in de kop gelegd. De vergelijking van deze methoden wordt behandeld in het artikel pijpvulmethoden. Een goed uitgewreven plak lijkt qua uiterlijk op een shag-snede; toch blijft het vochtgehalte hoog en veranderen ook de gewoonten van vullen en aansteken niet. Daarom wordt dezelfde Virginia-melange in geperste en ongeperste vorm gerookt als waren het twee aparte tabakken.

Pijpkeuze

Bij een langzaam brandende en vochtige tabak wordt de kopmaat als bepalend beschouwd. Naarmate de kop groter is, duurt een enkele vulling langer; men neemt aan dat de onderste tabak, die dan langer wordt blootgesteld aan de hitte en het vocht van bovenaf, gevoeliger is voor smaakbederf. Daarom worden bij geperste tabak middelgrote en kleine pijpen geprefereerd; de discussie over de maat wordt behandeld in het artikel kopmaat van de pijp. Rokers die hierover schrijven, vinden een kopdiameter van 19-22 millimeter geschikt; ver boven dit bereik zou de gloed in het midden niet langer voldoende zijn om de tabak aan de rand van de kop te ontsteken.

Wat de vorm betreft, worden billiard en zijn naaste verwanten (Lovat, Canadian, Liverpool) geprefereerd. De reden is de kopdoorsnede: een rechtop staande kop waarvan de diameter over de hele lengte niet sterk verandert, helpt bij een tabak die toch al moeilijk aan te steken is, het gloedfront gelijkmatig te laten voortschrijden. Licht conische koppen en vormen als apple, bulldog, rhodesian, dublin en pot met een matige diameter voldoen even goed. Daarentegen worden vormen met een uitgesproken naar voren hellende kop (zulu, horn, oom paul) en lange, smalle schoorsteenachtige stack-vormen als lastiger beschouwd voor geperste tabak.

De herkomst van de term

De benaming flake-pijp is relatief nieuw. Volgens de bronnen werd de term in de jaren 2000 gegeven aan een klein formaat serie die werd besteld bij de Italiaanse meester Claudio Cavicchi, en van daaruit verspreid; Cavicchi maakt sinds 1974 pijpen in de buurt van Bologna. Veel mensen, inclusief degenen die de term hebben geintroduceerd, wijzen erop dat geperste vormen niet alleen uit flake bestaan en dat de benaming "pijp voor geperste tabak" daarom nauwkeuriger is.