Tabaksdoos, -pot en -blik

Tabaksdoos, -pot en -blik zijn de drie hoofdfamilies van bewaarmiddelen waarin de pijproker zijn tabak opborg. Het onderscheid komt voort uit het gebruik: de doos wordt op zak gedragen, de pot staat op de plank, het blik komt kant-en-klaar uit de winkel. Alle drie zijn ze uit het dagelijks gebruik verdwenen, omdat geen van hen de afdichting bood om de vochtigheid van tabak lang te bewaren. Tegenwoordig behoren ze tot de drukst bezochte gebieden van het verzamelen van tabaksartikelen, ofwel tobacciana.

De doos: tabak op zak

De zakdoos was het meest persoonlijke onderdeel van de pijpenset, maar het vormenrepertoire was beperkt: in het achttiende-eeuwse Engeland was de romp meestal rond of ovaal, met een vlak gehouden onder- en bovenkant. Het echte verschil zat in het materiaal: hoorn en gelakt ijzer waren gangbaar, papier-maché opvallend, en zilver voorbehouden aan een smalle, welvarende laag. In Nederland en Duitsland vormden vanaf het einde van de zeventiende eeuw messing en koperen doosjes met gegraveerd deksel een aparte tak. Naar verluidt bevatte een messing herinneringsdoos, gemaakt voor de Grote Tentoonstelling van Londen in 1851, aparte vakjes voor tabak, lucifers en een kleipijp.

Het bekendste voorbeeld van dit type is geen enkel object, maar een opeenstapeling. Aan de vereniging die gepensioneerde parochietoezichthouders (overseers) oprichtten in Westminster, liet Henry Monck in 1713 een hoornen doos na. In 1720 werd een zilveren rand aan het deksel toegevoegd; latere generaties zetten dit voort met verzilvering, reliëfkaders en plaatjes die elk een gebeurtenis herdachten, en naarmate de doos groeide, werden nieuwe behuizingen gemaakt. De meest besproken toevoeging is een plaatje dat in 1746 in het deksel werd geplaatst ter herdenking van de Slag bij Culloden en de hertog van Cumberland: negentiende-eeuwse bronnen schrijven de gravure toe aan Hogarth, terwijl de eigen geschiedenis van de vereniging wijst naar de in Westminster werkzame beeldhouwer Henry Cheere (1703-1781).

De doos had ook een publieke vorm: de "eredoos" (honour box) op de tafel van de herberg was tegelijk tabaksdoos en spaarpot. Een muntstuk dat door een gleuf in het deksel werd geworpen, ontgrendelde de interne schuif, waarna de roker zijn portie zelf uit het laatje haalde; het korte vers op het deksel herinnerde aan de betaling.

De pot: tabak op de plank

Bij de pot was er geen draagverplichting en dus geen gewichtsbeperking; hieruit ontstond de diversiteit. De vroegste exemplaren waren cilinders met een koepelvormig deksel; in de achttiende eeuw werden vormen gangbaar die uit gaiacumhout (lignum vitae) waren gesneden, vanbinnen bekleed met aardewerk of blik, en in silhouet leken op de apotheekpotten van die tijd. In Nederland vulden tinglazuurde Delftse potten, waarop de naam van de tabaksmengeling stond, de plank van de tabakswinkel. Het Engelse bedrijf dat Josiah Wedgwood in 1759 oprichtte, bracht op zijn beurt eigen potten uit in zwart basalt en blauw jaspisaardewerk.

Het centrum van de figuratieve pot was Bohemen, tegenwoordig in het westen van Tsjechië. Aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw goten kleine ateliers hier terracotta en geglazuurde vaten in de vorm van dieren, kinderen, mensenhoofden en vaten; de meest genoemde producent is Johann Maresch, die werkzaam was in Aussig (tegenwoordig Ústí nad Labem). In het deksel werd een bevochtigbaar poreus stukje geplaatst; volgens de beschrijvingen van die tijd hield dit stukje de vochtigheid enkele dagen in evenwicht, maar naar de huidige maatstaven bieden deze potten geen echte vochtregulatie. Het Londense atelier Martin Brothers, actief tussen 1873 en 1914, staat dan weer bekend om zijn "Wally Bird"-potten; de kop van deze groteske vogelfiguren, die niet met een bestaande soort overeenkomen, wordt losgemaakt om de tabaksruimte te openen.

Het blik en daarna

Aan het einde van de negentiende eeuw werd tabak grotendeels op gewicht verkocht, en werden de opstelvaten op de toonbank het eerste oppervlak waarop merknamen met elkaar concurreerden. De meest gezochte reeks is de Mayo Cut Plug "Roly Poly"-blikken die American Tobacco Company in 1912 uitbracht: zes ronde rompen, elk met een ander personage, die werden geopend door het bovenste deel te verwijderen. Het rechthoekige zakblik, ontworpen om in een jaszak te passen — sommige exemplaren met een niervormige doorsnede — kwam onder de metalen vaten het dichtst bij een standaard. Er wordt geen exacte datum gegeven voor de overgang naar karton en papieren verpakking; men schat dat deze overgang eind jaren 1940 tot begin jaren 1950 werd voltooid.

De glazen pot was technisch al vroeg beschikbaar: het octrooi van John Landis Mason voor een schroefhals met metalen deksel werd geregistreerd op 30 november 1858. Toch bleven pijprokers lange tijd onverschillig voor dit soort vaten; ook de dozen die "humidor" werden genoemd, waren niet luchtdicht — de naam beschreef eerder een ambitie dan een functie. Het rijpen van tabak zoals we dat vandaag begrijpen, was met dit repertoire aan vaten niet mogelijk; de hedendaagse gewoonte van tabaksopslag is ontstaan uit latere glas- en blikstandaarden. De oude vaten zijn dan weer overgegaan naar het verzamelgebied; de Society of Tobacco Jar Collectors, opgericht door Joe Horowitz in 1992, is de geïnstitutionaliseerde vorm van die belangstelling.