1960'lar ve Öncesine Tarihlenen Kutu Tütünleri
1960'lar ve öncesine tarihlenen kutu tütünleri, John C. Loring'in elindeki eski tütün kutularını tek çizelgede topladığı dökümdür; Pipedia'daki hâline Yang Forcióri katkı vermiştir. Aynı derleyicinin 1970'ler ve 1980'ler için hazırladığı listenin eşi sayılır, ancak başka bir ambalaj çağına bakar: kayıt iki dünya savaşı arasından başlar ve teneke kutunun biçimi henüz standartlaşmamıştır.
Çizelgenin kapsamı
Kayıt altı sütunludur: üretici, marka ya da harman adı, kutu tipi, ağırlık, tarih ve kutu sayısı. Yüz on iki satırda otuz sekizi bulan üretici adı geçer; bunların birkaçı aynı firmanın farklı yazımıdır, sayılan kutu toplamı yüz yetmiştir. Tarihler 1930'lardan 1960'ların sonuna yayılsa da ağırlık merkezi bellidir: satırların yarısına yakını yalnızca "50s" notunu taşır. Aksi yazılmadıkça harmanın İngiltere'de hazırlandığı varsayılır; İskoçya, İrlanda, Kuzey İrlanda, Jersey, Hollanda, Danimarka, Japonya, Türkiye ve ABD kayıtları üretici adının yanına düşülen ülke notuyla ayrılır.
Kutu tipi ve durum kodları
Çizelgenin başındaki cetvel altı kısaltma tanımlar: CT, madenî parayla çevrilerek açılan kapak (coin twist); PT, halkadan çekilen kapak (pop top); LT, kollu kapak (lever top); ST, silindir kutu (canister); KL, bıçakla kaldırılan kapak (knife lid). RUB ise kutu tipi değil, kapakta açıkta duran ve bozulmuş olması beklenen lastik tıpaya düşülen ek nottur.
Dağılım sonraki on yılların tam tersidir. Elli üç satırla en kalabalık tip KL'dir; CT kırk beş satırda görülür, üçüne RUB notu eklenmiştir. ST beş, LT üç, PT iki satırda kalır. Sonraki listede CT'nin baskın, KL'nin ise hiç bulunmaması iki dönem arasındaki ambalaj değişiminin en açık göstergesidir.
KL satırlarında tip kısaltmasının yanına ikinci bir işaret düşülmüştür; bu işaret tarihi değil, kutunun eldeki durumunu bildirir ve tek bir gözleme dayanır: iç kapağın dışa kabarıp kabarmadığı. Kabarmış kutular "Ex" ile ayrılmış, içlerindeki tütünün açıldığında sağlam çıkma ihtimali yüksek sayılmıştır; kabarma görülmeyenler "OK" ile işaretlenmiş ve yeniden nemlendirme isteyecekleri not edilmiştir. "Bd" ise nemlendirmenin bile sonuç vermeyeceğinden kuşkulanılan kutulardır. Ara kademeler "OK+" ve "OK-" ekleriyle, aynı kalemden birkaç kutunun bulunduğu satırlar "KL-2Ex,1OK" biçiminde verilmiştir. Döküm böylece aradan geçen zamanın tenekeye ne yaptığını da kaydeder.
Savaş yıllarının ambalajı
Beş satırda tarih sütununda yıl aralığı yerine "WWII" yazar. Dördü ambalaj bakımından ayrıksıdır: Dunhill'in American Mixture'ı yarım ve bir libre karton kutuda, Peper's adına kayıtlı iki harman cam kavanozda görünür; karton da cam da listenin başka hiçbir satırında geçmez. Beşinci savaş kaydı, Dunhill'in 10 numaralı harmanı, olağan bıçak kapaklı tenekededir. Savaş yıllarında tenekenin sivil ambalajdan çekilmesi bilinen bir kısıtlamadır; ABD'de 1942'de alınan karar en çok anılan örnektir. Karton ve cam kutuların bu kısıtlamayla ilişkisi belgeyle gösterilmiş değildir, ancak tarih notlarıyla örtüşür.
Üretici listesi ne gösteriyor
Satır sayısıyla en kalabalık başlıklar Gallaher's (on iki), Dunhill (on), BBB ile Carroll's (sekizer) ve Cotton'dur (altı). Sıralamanın kendisi bir dönem işaretidir: sonraki listeyi Dunhill, Rattray's ve Balkan Sobranie taşırken burada ağırlık Belfast, Dundalk ve Edinburgh evlerindedir. 1857'de Derry'de kurulup sonra Belfast'a taşınan Gallaher's, 1824'te Dundalk'ta bir tütüncü dükkânıyla başlayan ve Mick McQuaid harmanıyla anılan Carroll's, kayıtlara göre 1854'te kurulup 1960'ta kapanan Edinburgh'lu Thomson & Porteous gibi adlar bugün piyasada karşılığı olmayan bir kuşağı temsil eder.
Sahiplik değişikliği etikete her zaman hemen yansımaz. Escudo satırında üretici olarak Cope's yazılıdır; oysa Liverpool'lu Cope Bros koleksiyoncu kayıtlarına göre 1952'de Gallaher'a geçmiştir, satırın tarihi ise 1960'lar–1970'lerdir. Ağırlık birimi de ipucu verir: kayıtların neredeyse tamamı ons iledir, gram yazan dört satırın dördü de 1960'lara ya da sonrasına aittir; İngiliz kutu tütünlerinin tarihlendirilmesinde sayılan ölçütlerden biri böylece dar bir örneklemde karşılık bulur. Türkiye'den tek satır vardır: üretici sütununda Kabataş adı yazan, 1 3/4 onsluk silindir kutuda, 1950'lere verilmiş bir tütün. Bu ad için çizelge dışında bağımsız bir kayda ulaşılamamıştır; yine de satır, Türkiye'de üretilen pipo tütünlerinin yurt dışındaki koleksiyonlara ulaştığını gösteren seyrek izlerden biridir.
Çizelgenin sınırı da buradan doğar: kayıt bir üretim sayımı değil, derleyicinin eline geçen kutuların envanteridir. Tarihler de kesin yıl değil, kutu tipine, ağırlık yazımına ve etikete bakılarak verilmiş aralıklardır.