Mortadan Pipo Yapımı

Mortadan pipo yapımı, briyar pipo yapımından en çok ham maddenin nereden ve nasıl geldiği noktasında ayrışır. Funda kökü (briyar) blokları kesilmiş, boylanmış ve kurutulmuş olarak sipariş edilebilir; morta ise küçük ekiplerin bataklıktan elle söktüğü, yıllarca bekletilmesi gereken ve büyük bölümü fireye giden bir gövdedir. Sınırlı çıkarma izni, uzun kurutma ve yüksek fire biçimindeki bu üç darboğaz, morta pipoyu sayıca az ve neredeyse tümüyle el işçiliğine dayanan bir alan olarak bırakmıştır.

Bataklıktan söküm

Pipo yapımında adı en çok geçen morta kaynağı, Fransa'nın Loire-Atlantique bölgesindeki Brière bataklığıdır. Grande Brière Mottière denen yaklaşık yedi bin hektarlık alan yirmi bir komünün ortak mülkiyetindedir; 1838'de kurulan sendikal komisyon, Brière Bölgesel Doğal Parkı ile birlikte kimin ne kadar ve hangi tarihlerde çıkarabileceğini yıllık anlaşmalarla belirler. Su ancak sonbaharda çekildiği için pencere dardır: güncel düzenlemede 15 Eylül-30 Ekim arası, yani yılda altı haftaya yakın bir süre. Alana iş makinesi sokulmaz. Arayıcılar uzun bir metal şişi turbaya saplayarak zemini yoklar; şiş sert bir kütleye çarptığında nokta işaretlenir, gövdenin sınırları art arda sondajlarla çıkarılır. Söküm kürek ve belle yapılır, gövde taşınabilir parçalara bölünür, açılan çukur aynı gün doldurulup üst örtüsü yerine konur. Kayıtlara göre gövdelere bir metreyi aşan derinliklerde de rastlanır. Çıkarılan odunun ancak yüzde on ile yirmisi işlenebilir niteliktedir.

Kurutma ve eleme

Morta nemini briyardan çabuk bırakır; açıkta kalan gövde dıştan hızla kuruyup derin çatlaklar verir. Bu yüzden kütükler kapalı ve karanlık depolarda tutulur, kesit yüzeyleri kapatılır, nem yavaş yavaş alınır; fırın kurutmasına başvurulmaz. Bekleme süresinde kaynaklar birleşmez: en çok anılan alt sınır iki yıldır, kalın kütüklerde pipoya elverişli nem oranına inmenin üç dört yılı bulduğu da aktarılır. Süre dolunca gövde önce enine dilimlere, sonra şerit testerede bloklara ayrılır. Asıl eleme buradadır; kesilen her yüzey yeni çatlakları ve çürümüş bölgeleri görünür kılar, blok yalnızca sağlam kalan yerlerden çıkarılır. Mortada briyarın kum kabarcıkları görülmez, kusur ince çatlak ve bozulmuş odun biçiminde ortaya çıkar. Halkalar ağacın yıllık büyümesini gösterdiğinden blok, istenen halka sıklığına göre de yönlendirilebilir.

Malzemenin dayattığı biçim

Morta blokları çoğunlukla briyar bloklarından kısa ve kareye yakın oranlardadır. Bu, biçim dağarcığını doğrudan daraltan bir sınırdır: sap kısa kalır, geçme ucu (tenon) ile tütün haznesi arasındaki pay incelir, delme işi milimetrik hâle gelir. Bambu gibi malzemelerle yapılan sap uzatmaları bu sıkışıklığın bilinen çözümüdür. Malzeme tornada briyar gibi temiz dönmez, kenarlardan koparak çıkar; Talbert atölyesinde gövdeyi tornada bitirmek yerine zımpara diskinde elle biçimlendirmenin daha iyi sonuç verdiği anlatılmıştır. Ahşap için değil metal için üretilmiş uçlar ve küçük raybalar mortada daha başarılıdır. Sürtünme malzemeyi hızla kızdırır, aşındırıcı yüzeyi de kısa sürede körletir; bu yüzden diske uzun süre bastırmaktan kaçınılır. Piponun genel yapım aşamaları değişmez, ancak her adımda yüzey büyüteçle gizli çatlaklara karşı denetlenir.

Bitirme ve damga

Morta boya (stain) kabul etmez; renk odunun kendisindedir ve bitirme briyara göre daha kısa bir işlem dizisidir. Buna karşılık gözenekli yüzey parlatma macununu içine çeker, temizliği ince kıllı fırça ister; yapımcıların çoğu ağır parlatma yerine yağ ve balmumuyla yetinir. Yüzey genellikle 600 numaraya kadar zımparalanır, daha ince kâğıtlara çıkmanın karşılığı sınırlıdır: morta briyardaki yüksek parlaklığı tutmaz, kullanımda saten bir görünüme oturur. Ağızlık işçiliği kademeye göre bölünebilir; Talbert atölyesinde Classic kademesinde hazır dökülmüş ağızlıklar inceltilerek uyarlanmış, Signature kademesinde ağızlık baştan sona elde kesilmiştir. Her iki durumda da ağızlığın kanalı sapın deliğiyle aynı ölçüye getirilmiş, dil ucu (button) içi pipo temizleyicinin geçebileceği kadar açılmıştır. Son adım damgadır; gözenekli yüzeyde küçük harflerin okunaklı çıkmaması, Talbert'in morta pipolarda dile getirdiği bilinen bir güçlüktür.