Pipo Yapımcılığı (Pipe Making)
Pipo yapımcılığı (pipe making), bir piponun kaba bloktan bitmiş ürüne kadar bütün aşamalarının tek kişi tarafından yürütüldüğü el işçiliğidir. Fabrikada iş, her biri ayrı tezgâha bağlı çok sayıda istasyona bölünür; bu düzen bir pipo nasıl yapılır maddesinde anlatılır. Atölye ölçeğinde ise blokta hangi damarın öne çıkacağından duman kanalının çapına kadar her karar aynı kişiye kalır. Zanaatın yazılı bir müfredatı yoktur; bilgi büyük ölçüde deneme yanılmayla ve yapımcıların birbirine aktardığı pratik çözümlerle birikir.
Blok ve ağızlık gereci
Gövde (stummel) için kullanılan funda kökü yumrusu otuz ile altmış yaş arasında sökülür; ayrıntısı funda kökü (briyar) maddesindedir. Yumrudan iki farklı kesim çıkar. İç kısımdan kesilen "ebauchon" bloklar daha bol ve ucuzdur, buna karşılık içlerinde çatlak ya da boşluk çıkma ihtimali yüksek sayılır. Dış yüzeyden kesilen "plato" (plateaux) bloklarsa damar deseni bakımından üstün kabul edilir ve zanaatkârların çoğunun tercihidir.
Ağızlık ise çubuk hâlindeki gereçten işlenir. İki yaygın seçenekten ebonit, doğal kauçuğun kükürt ve bezir yağıyla uzun süre vulkanize edilmesiyle elde edilen sert kauçuktur; bileşimindeki kükürt oranı yüzde 25 ile 80 arasında değişir. Gün ışığındaki morötesi ışın yüzeyi oksitler, ardından neme bağlanan serbest kükürt sülfat ve sülfürik asit oluşturur; yüzey zamanla grimsi yeşilden kahverengiye kayar. Akrilik bu bozulmayı göstermez. İkisinin karşılaştırması ağızlık malzemeleri maddesinde yapılır.
Gövdenin iç ölçüleri
Bloğun pipoya dönüşmesi üç ayrı deliğin açılmasına bağlıdır: tütünün yandığı hazne, dumanı sap boyunca taşıyan kanal (draught hole) ve ağızlığın oturduğu yuva (mortise). Bunların pipodaki yerleri pipo anatomisi maddesinde gösterilir. Atölye çevrelerinde anılan ölçüler bağlayıcı bir standart değil, tartışmalı aralıklardır: hazne çapı için yaklaşık 16-25 mm, duman kanalı için 3,2-4,3 mm, yuva için 6-9,5 mm; yuvada 8 mm dolayındaki ölçüler alışılmış sayılır. Kanal çapının içime etkisi yapımcılar arasında sürekli tartışılır; çapın yanında, kesit hacminin sap boyunca aynı kalmasının da belirleyici olduğu kabul edilir.
Deliklerin ne aşamada açılacağı atölyeden atölyeye değişir. Yaygın yol, blok henüz kabayken delikleri açmak ve biçimi bu eksenlere göre kurmaktır. Tersi de uygulanır: gövdeye önce biçim verilip delikler sonradan açıldığında damarın en güzel düştüğü ve kusurun en aza indiği hat seçilebilir, ancak düzeltme payı kalmadığından yanlış açılan tek bir delik bloğu bitirir. Bu ikinci yolun Danimarka okulu çevresinde tercih edildiği anlatılır.
Ağızlık ve zıvana
Hazır kalıp ağızlıklar sınırlı sayıda biçim ve ölçüde bulunur; sapa oturmadan önce yontulmaları, eğri gövdelerde ise ısıtılıp bükülmeleri gerekir. Elde kesimde ağızlık, çubuk malzemeden başlanarak yalnızca o gövde için biçimlendirilir; kalıp kısıtı ortadan kalktığı için gövdeyle ağızlık aynı tasarımın parçası hâline gelir.
Ağızlığı sapa bağlayan zıvana (tenon) ya ağızlığın kendi gövdesinden tornalanır ya da ayrı parça olarak yapıştırılır. İkinci yolda çok kullanılan gereç, DuPont'un Delrin adıyla tanıttığı asetal reçinedir (polioksimetilen, POM). Sürtünme katsayısı düşüktür, aşınmaya dayanıklıdır ve boyutsal kararlılığı yüksektir; uzun süreli kullanımda 80 °C'ye kadar çalışabilir. Kendinden kaygan yüzeyi, ağızlığın sık sık sökülüp takılmasına elverir. Sağlamlığının bir sakıncası da vardır: pipo düşerse zıvana yerine sapın kırılması olasıdır ve sap onarımı ağızlık onarımından çok daha zordur.
Pipo kitiyle başlangıç
Delme sırasındaki hatalar geri alınamadığından yeni başlayanların çoğu, gövdesi delinmiş ve ağızlığı kabaca uydurulmuş hazır setlerle ("pipo kiti") işe girişir. Bu setlerde yapımcıya biçim verme, zımparalama ve cilalama kalır. Setler düz, eğri ve serbest biçimli (freehand) gövdeler için ayrı ayrı hazırlanır; ağızlık bağlantısı düz (flush) ya da askerî (military) montaj olabilir.
Bir kiti bitirmek için gereken donanım mütevazıdır: devri ayarlanabilen el matkabı, esnek zımpara diski, çeşitli kesimlerde eğeler, kaba biçim için kıl testere, polisaj çarkları ve karnauba mumu. Odun tozu solunum yollarını tahriş ettiğinden koruyucu gözlük ve toz maskesi zorunlu sayılır. Bloğun kendisini delmeye geçildiğinde listeye matkap tezgâhı ya da torna, hazne uçları ve kanal için ince matkap uçları eklenir.